สถาปัตยกรรมเอกลักษณ์กลางสระน้ำปูน: ถอดรหัส "หอธรรมไม้สักเสาอิฐแดง" บันไดโค้งวนแห่งวัดสันป่าหนาด

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันศุกร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน - ลำปาง)

ตอน: ..."วัดสันป่าหนาด"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

คณะเราออกจากวัดดอยป่าตาล เกือบ 17 น. เดินทางไปตามถนนลาดยางผ่านผืนที่ป่าโปร่ง ทุ่งนา ไปจนถึงวัดที่ ๖ สำหรับการท่องเที่ยวในวันนี้ คือ "วัดสันป่าหนาด" เมื่อเวลา 17.03 น.

วัดสันป่าหนาด ตั้งอยู่ที่บ้านสันป่าหนาด ต.นาโป่ง อ.เถิน จ.ลำปาง  สร้างเมื่อ ปี พ.ศ. ๒๔๒๐ ( ปีที่ ๑๐ ในรัชกาลที่ ๕)

ต่อมา วิหารหลังเดิมของวัดชำรุดทรุดโทรมลงอย่างมาก จึงได้ถูกรื้อและสร้างวิหารหลังใหม่ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๔๖-๒๕๔๗ เป็นต้นมา

ส่วนหอธรรม สร้างในปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ( ปีที่  ๗ ในรัชกาลที่ ๙)  อายุ ๖๕ ปี โดยการริเริ่มของ "พระครูบาอ้าย" มีลักษณะแตกต่างไปจากทั่วไป คือ ตัวหอธรรม สร้างด้วยไม้สักทั้งหลัง เสาเป็นเสาปูนก่ออิฐแดง บันไดขึ้นชั้นลอยเป็นบันไดวนและโค้ง ส่วนหลังคาเป็นกระเบื้องเผาปลายแหลมแบบโบราณ ฉาบด้วยปูนอีกครั้ง  

โดยพระและเณรช่วยกันขุดสระ ซึ่งสมัยนั้นใช้จอบและเสียม ช่วยกันขุด มีความลึกประมาณ  ๒ เมตร หอธรรมนี้ ออกแบบโดยอาจารย์สนิท ปัญญา เคยบูรณะมาแล้ว ๑ ครั้งเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๔๓  

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Ho Trai or Ho Tham (หอไตรหรือหอธรรมล้านนา): อาคารที่ท่านอาจารย์ระบุว่าเป็น "หอธรรม" คืองานสถาปัตยกรรมเฉพาะทางพระพุทธศาสนา (Buddhist Library) ที่ใช้สำหรับเก็บรักษาคัมภีร์ใบลานและพระไตรปิฎก คติการสร้างหอธรรมไว้กลางสระน้ำลึก 2 เมตรที่พระและเณรใช้แรงงานดั้งเดิม (จอบและเสียม) ร่วมกันขุดขึ้นมานั้น เป็นภูมิปัญญาโบราณในการป้องกันภัยจากมด ปลวก และแมลงไม่ให้เข้าไปกัดเซาะทำลายเอกสารใบลานศักดิ์สิทธิ์
• Eclectic Architecture & Materiality (สถาปัตยกรรมแบบผสมผสานและการเลือกใช้วัสดุ): ข้อสังเกตของท่านอาจารย์เกี่ยวกับความแตกต่างไปจากทั่วไปของหอธรรมฝีมือการออกแบบของ อาจารย์สนิท ปัญญา ในปี พ.ศ. 2495 มีความโดดเด่นในทางประวัติศาสตร์ศิลปะอย่างยิ่ง ตัวอาคารโครงสร้างหลักด้านบนสร้างด้วย ไม้สัก (Teakwood) ตามทรัพยากรท้องถิ่นที่อุดมสมบูรณ์ในแอ่งเถิน ผสานกับฐานล่างที่เป็น เสาปูนก่ออิฐแดง จัดเป็นยุคเปลี่ยนผ่านวัสดุก่อสร้างร่วมสมัย (Mid-20th Century Transition) ยิ่งไปกว่านั้น โครงสร้าง บันไดวนและโค้ง (Spiral Staircase) ถือเป็นอิทธิพลแนวคิดงานช่างตะวันตกที่หลั่งไหลเข้ามาผสมผสานกับสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นล้านนาได้อย่างแปลกตาและงดงาม
• Traditional Clay Roof Tiles (กระเบื้องดินเผาปลายแหลมฉาบปูน): ลักษณะหลังคาที่ใช้ กระเบื้องดินเผาปลายแหลมแบบโบราณ (หรือกระเบื้องขอ/กระเบื้องดินขอ) แล้วทำการฉาบปูนทับอีกชั้น ถือเป็นเทคนิคช่างพื้นเมืองโบราณเพื่อความมั่นคงแข็งแรง ป้องกันการรั่วซึมของน้ำฝนอย่างเด็ดขาด และช่วยยืดอายุรักษาโครงสร้างไม้สักด้านล่างให้คงทนยาวนานมาถึง 65 ปีตามที่ท่านอาจารย์บันทึกไว้
• Historical Timeline & Preservation (เส้นเวลาประวัติศาสตร์และการสืบสาน): ภาพรวมของวัดสันป่าหนาดมีการปรับเปลี่ยนภูมิทัศน์และสิ่งก่อสร้างตามกาลเวลา นับตั้งแต่ยุคก่อตั้งในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2420) จนถึงยุครื้อถอนและสร้างวิหารหลังใหม่ทดแทน (Reconstruction) ในช่วง พ.ศ. 2546-2547 แต่อาคารหอธรรมพระครูบาอ้ายที่ผ่านการบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2543 ยังคงรักษาสถาปัตยกรรมดั้งเดิมเอาไว้ สะท้อนถึงคุณค่าแห่งมรดกทางวัฒนธรรม (Cultural Heritage) ที่ผสมผสานความร่วมมือกันระหว่างคณะสงฆ์ สล่า (ช่าง) และศรัทธาประชาชนในตำบลนาโป่งอย่างยั่งยืน