ถอดรหัสลับกรอบหน้าบันคายนาค: วิเคราะห์สถาปัตยกรรมนอกตำรา "ฝีมือช่างอิสระเมืองเถิน" ณ วิหารวัดบ้านนาไร่

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๘: ..." ความพิเศษของหน้าบันวัดบ้านนาไร่ "

ด้านหน้าของวิหารวัดบ้านนาไร่ แกะสลักไม้ประดับกระจกแตกต่างไปจากหน้าบันที่อื่น ๆ กล่าวคือ ช่อฟ้า ทำเป็นรูปหัวหงส์ หรือ นก (ครุฑ) จับหางนาค กรอบหน้าบัน (นาครวย) ลงมาที่ปลายหรือส่วนที่เรียกว่า(หางหงส์) กลับมีตัวมกร (มีขาหน้า) คายหัวนาค (หางหงส์) เลยจะเรียกชื่อชิ้นส่วนของกรอบหน้าบันนี้ ว่าอะไรดี ?

ส่วนเรื่องราวที่สลักอยู่บนหน้าบัน (ตะวันออก) แบ่งเป็น ๓ ตอน

ตอนบนหน้าจั่ว สลักเป็นรูปเทพพนมในลายเครือเถา

ท่อนกลางใต้หน้าจั่ว หรือเป็นส่วนที่เรียกว่าทับหลัง แกะสลักเป็นรูป กองทัพวานรรบกับพญาอสูร (ตนเดียว)

และส่วนท่อนล่างที่เป็นรวงผึ้ง แกะเป็นรูปราชสีห์ ๒ ตัว หันหน้าเข้าหานกยูง ที่ยืนอยู่บนดอกไม้แตกกิ่งก้านเป็นลายเครือเถาว์ ออกดอกตูมบานไปทั่วทั้งพื้นที่ ในท่ามกลางของลายเครือเถาว์

ฝีมือช่างเป็นอิสระมาก ไม่อยู่ในกรอบรูปแบบของช่างที่คุ้นเคย จนอาจเรียกได้ว่า เป็นสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมแบบท้องถิ่นของเมืองเถินโดยเฉพาะ ก็ย่อมได้

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• The Riddle of Makara-Naga Bargeboard (ปริศนาคำเรียกขานกรอบหน้าบันมกรคายนาค): ประเด็นที่ท่านอาจารย์ตั้งคำถามชวนคิดว่าควรจะเรียกชื่อชิ้นส่วนกรอบหน้าบันนี้ว่าอย่างไรดี เนื่องจากมีสัณฐานพิเศษตรงปลายที่เป็น มกร (มีขาหน้า) คายหัวนาค แทนที่จะเป็น "หางหงส์" แบบภาคกลางธรรมดา ในทางวิชาการและระบบสล่าล้านนา ศิลปกรรมลักษณะนี้จัดเป็นระบบผสมผสาน (Hybridization) ที่งดงามยิ่ง ในสถาปัตยกรรมล้านนาโบราณมักเรียกชิ้นส่วนกรอบหน้ารวม ๆ ว่า "นาคทัณฑ์" หรือ "ตวย" (หากทำหน้าที่ค้ำยัน) แต่ในกรณีที่เป็นกรอบตัวลำยองทอดลงมา บางแห่งจะนิยามว่า "กรอบนาครวยทรงมกร" หรือ "มกรคายนาคประดับหางหงส์" ซึ่งโครงสร้างที่ปรากฏเท้าหน้าของมกรอย่างชัดเจน ถือเป็นการสืบทอดอิทธิพลศิลปะล้านนาผสมพม่า (Mandalay/Shan State Influence) ที่สะท้อนผ่านเข้ามาทางฝั่งเมืองเถินได้อย่างน่าอัศจรรย์
• Tripartite Iconography (คติการแบ่งเรื่องราวหน้าบันเป็น 3 ตอน): การวิเคราะห์แบ่งส่วนหน้าบันฝั่งทิศตะวันออกเป็น 3 ตอนของท่านอาจารย์ สะท้อนความเข้าใจในระบบจักรวาลวิทยา (Cosmological Hierarchy) บนงานสถาปัตยกรรม:
• ท่อนบน (หน้าจั่ว): รูปเทพพนมในลายเครือเถา สื่อถึงสวรรค์ชั้นฟ้าอันเป็นที่สถิตของทวยเทพ
• ท่อนกลาง (หน้าบันตอนล่าง/ทับหลัง): เรื่องราว รามเกียรติ์ ตอน "กองทัพวานรรบกับพญาอสูร" (พญายักษ์ทศกัณฐ์) เป็นสัญลักษณ์แห่งการต่อสู้ระว่างธรรมะและอธรรมตามคติราชสำนักและพื้นถิ่น
• ท่อนล่าง (รวงผึ้ง/แหนบ): รูป "ราชสีห์หันหน้าเข้าหานกยูง" ในลายเครือเถาว์ ถือเป็นสัญลักษณ์มงคลและเป็นอัตลักษณ์สำคัญของศิลปะภาคเหนือ นกยูง (สัญญะแห่งพระอาทิตย์หรือความเจริญรุ่งเรืองในคติล้านนา) รายล้อมด้วยราชสีห์ (อำนาจตบะเดชา) ถือเป็นการจัดองค์ประกอบ (Composition) ที่เต็มไปด้วยพลวัตและความมีชีวิตชีวา
• Vernacular Style of Mueang Thoen (ศิลปะสถาปัตยกรรมแบบท้องถิ่นเมืองเถิน): ทัศนะของท่านอาจารย์ที่ว่า "ฝีมือช่างเป็นอิสระมาก... จนอาจเรียกได้ว่าเป็นศิลปกรรมแบบท้องถิ่นของเมืองเถินโดยเฉพาะ" จัดเป็นข้อสรุปที่เฉียบคมและทรงคุณค่าต่อวงการประวัติศาสตร์ศิลปะอย่างยิ่ง เนื่องจากเมืองเถินเป็นเมืองหน้าด่านและจุดเชื่อมต่อระหว่างวัฒนธรรมล้านนาตอนล่าง สุโขทัย และอยุธยา ทำให้นายช่างหรือ "สล่าท้องถิ่น" (Local Artisans) ไม่ถูกจำกัดด้วยขนบของราชสำนักหลวง (ศูนย์กลางเชียงใหม่หรือกรุงเทพฯ) พวกเขาจึงมีอิสระในการตีความสัดส่วนและผสมผสานรูปสัตว์หิมพานต์ ลายเครือเถาว์ดอกตูมบาน และเทคนิคแกะไม้ประดับกระจกจ๊าง (กระจกจลนำ) ออกมาเป็นอัตลักษณ์พื้นถิ่น (Vernacular Eclecticism) ที่งดงามและแปลกตาเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของแอ่งเถินโดยแท้จริง

 ปาฏิหาริย์รอยต่อแห่งศรัทธา: เจาะลึกสถาปัตยกรรมมณฑปเจดีย์ผู้พิทักษ์ "พระแก้วโป่งข่ามองค์ใหญ่ที่สุดในแผ่นดิน" ณ วัดนาบ้านไร่

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๖: ..."พระแก้วโป่งข่าม"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

ออกจากศูนย์การเรียนรู้โป่งข่าม คนขับ หลงคิดว่า จะไปดูวัดถ้ำสุขเกษมสวรรค์  ก่อน เลยต้องย้อนกลับเข้าไปที่ ที่ "วัดนาบ้านไร่"  ถึงวัด พอดีฝนตก เลยต้องเดินเปียกฝนเล็กน้อย ไปที่เจดีย์ที่บรรจุพระแก้วโป่งข่าม ด้านหลังวิหาร

พระแก้วโป่งข่ามองค์นี้ ขุดพบ เมื่อวันที่ ๓ มกราคม พ.ศ.๒๕๔๕ ที่ดอยโป่งหลวง ขนาดสูง ๙๕ ซม. กว้างโดยรอบแท่งแก้ว ๑๖๖ ซม. หนัก ๑ ตัน (๑,๐๐๐ กก.) ชาวบ้านนาบ้านไร่ ๙ คน ได้นำมาถวายวัดนาบ้านไร่ เมื่อวันที่ ๖ มกราคม พ.ศ.๒๕๔๕

ต่อมาได้มีผู้โจรกรรม ลักลอบตัดส่วนเศียรของพระแก้วโป่งข่ามองค์นี้ไป และ แอบนำมาส่งคืนไว้ จึงได้นำมาต่อให้เหมือนเดิม ดังปรากฏรอยต่อให้เห็นเป็นแนวอยู่

ในปี พ.ศ.๒๕๕๑ พระครูธรรมานุสิฐ เจ้าคณะอำเภอเถิน วัดคะตึงเชียงมั่น เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ ร่วมกับชาวบ้านและผู้มีจิตศรัทธา ร่วมกันสร้างเจดีย์ผสมมณฑป ยกฐานประทักษิณ หรือฐานไพที ให้สูงขึ้น มีบันไดทางขึ้น ๓ ด้าน รองรับชั้นเรือนธาตุมีซุ้มประตูทางเข้าทั้ง ๔ ด้าน เหนือซุ้มปั้นปูนเป็นพระพุทธรูปประทับยืนทั้งสี่ทิศ ส่วนบนเป็นเจดีย์ เพื่อประดิษฐานพระแก้วโป่งข่าม องค์นี้ไว้ภายใน  สำเร็จเสร็จบริบูรณ์ ใน ปี พ.ศ.๒๕๕๔

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Mondop-styled Chedi & Architectural Anatomy (มณฑปผสมเจดีย์และกายวิภาคทางสถาปัตยกรรม): รายละเอียดที่ท่านอาจารย์บันทึกไว้สะท้อนลักษณะเด่นของ สถาปัตยกรรมพุทธศาสนาร่วมสมัยล้านนา (Contemporary Lanna Ecclesiastical Architecture) การออกแบบโครงสร้างเพื่อประดิษฐานปูชนียวัตถุขนาดใหญ่หนักถึง 1 ตันนี้ ใช้คติการสร้างอาคารทรงมณฑปเรือนธาตุสี่เหลี่ยม (Mondop/Square Garbhagriha) ด้านล่างยก ฐานประทักษิณ หรือ ฐานไพที (Raised Terrace/Plinth) มีบันได 3 ด้านเพื่อจำกัดหรือควบคุมทางเดินของศาสนิกชนเพื่อความปลอดภัย ตัวเรือนธาตุทำซุ้มประตูจระนำทั้ง 4 ทิศ (Chaturmukha/Four-faced niches) เหนือซุ้มมีงานศิลปะปูนปั้น (Stucco Relief) เป็นพระพุทธรูปประทับยืนหันออกสู่ทิศทั้งสี่ ซึ่งเข้าลักษณะคติพระพุทธรูปสี่ทิศในอารยธรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โบราณ ก่อนจะต่อยอดส่วนยอดบนเป็นทรงเจดีย์ (Spire/Stupa) เพื่อความศักดิ์สิทธิ์สูงสุด
• Sacred Crystal & Lanna Mineralogical Cult (พุทธบูชาด้วยหน่อแก้วศักดิ์สิทธิ์และศรัทธาแร่พื้นถิ่น): พระแก้วโป่งข่ามองค์นี้จัดเป็น "ปูชนียวัตถุจากเนื้อผลึกควอรตซ์ธรรมชาติยักษ์" (Megalithic Quartz Crystal Buddha) การขุดพบบนดอยโป่งหลวงเมื่อต้นปี พ.ศ. 2542-2545 แล้วชาวบ้านร่วมใจกันนำมาถวายวัดนาบ้านไร่ เป็นประจักษ์พยานของการสืบทอดคติล้านนาโบราณเรื่อง "พระแก้วเสตังคมณี" หรือเทรนด์การสร้างพระพุทธรูปจากแก้วหินเขี้ยวหนุมานธรรมชาติ (หินสีตระกูลผลึก) ที่เชื่อว่ามีเทพยดารักษาและให้คุณานุคุณทางความร่มเย็นอุดมสมบูรณ์แก่บ้านเมือง
• Looting, Return, and Restorative Cultural Heritage (การโจรกรรม ปาฏิหาริย์ส่งคืน และการอนุรักษ์บูรณะ): บันทึกสะเทือนขวัญที่ท่านอาจารย์ระบุว่าเศียรพระแก้วเคยถูกลักลอบตัด (Decapitation/Illicit Trafficking) แต่สุดท้ายผู้โจรกรรมแอบนำมาส่งคืนและทิ้งรอยต่อไว้ ถือเป็นแง่มุมประวัติศาสตร์สังคมวิทยาและคติชนวิทยา (Folkloric Reinterpretation) ที่ตอกย้ำอานุภาพความศักดิ์สิทธิ์ในใจคนท้องถิ่น รอยต่อขัดผิวที่ยังหลงเหลืออยู่นั้นจึงเปลี่ยนสถานะจากรอยตำหนิ (Blemish) กลายเป็น "ร่องรอยเชิงประจักษ์" (Living Scar of Heritage) ที่บันทึกเรื่องราวการปกป้องและพิสูจน์ความศรัทธาของชุมชนบ้านนาบ้านไร่ในหน้าประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
• Ecclesiastical Leadership & Communal Synergy (พลังบวร: คณะสงฆ์และพลังศรัทธาชุมชน): ระยะเวลาในการก่อสร้างเจดีย์มณฑปครอบองค์พระตั้งแต่ พ.ศ. 2551-2554 ภายใต้การนำของ พระครูธรรมานุสิฐ (อดีตเจ้าคณะอำเภอเถิน แห่งวัดคะตึงเชียงมั่น) ร่วมกับสล่า (ช่าง) ท้องถิ่น บ่งชี้ถึงกลไกความร่วมมือในการจัดการทรัพยากรวัฒนธรรมในระดับอำเภอเถินที่เข้มแข็ง สามารถสร้างสถาปัตยกรรมป้องกันภัยและการเข้าถึงสิ่งสักการะได้อย่างลงตัวและปลอดภัยมาจนถึงปัจจุบันตามที่คณะของท่านอาจารย์ได้ไปเยี่ยมชมกลางสายฝนครับ

 มหัศจรรย์ผลึกธรณีใต้รอยลาวาโบราณ: เจาะลึกอัตลักษณ์และคติความเชื่อศาสตราวุธทางใจ ณ "ศูนย์เรียนรู้แก้วโป่งข่าม" เมืองเถิน

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๕: ..."ศูนย์เรียนรู้แก้วโป่งข่าม"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

ออกจากบ้านหอรบ แวะ ซื้อข้าวหลามเตาปูน กินอาหารกลางวันอร่อย ๆ ที่ร้านครัวเจ๊นก  จิบกาแฟในบ้านและบริเวณที่จัดสถานที่แบบญี่ปุ่น และไม่น่าเชื่อว่า จะมาตั้งอยู่แถวนี้ได้ ชื่อ  “บูชิโร่ คาเฟ่” สุขสบายพอสมควรแก่เวลาแล้ว

เดินทางต่อไปศูนย์การเรียนรู้แก้วโป่งข่าม บ้านนาบ้านไร่ แหล่งแก้วโป่งข่ามแหล่งสำคัญที่สุด ใหญ่ที่สุดในประเทศ

อนึ่ง แก้วโป่งข่ามเป็นแร่ควอรตซ์ชนิดหนึ่ง ที่มีแร่ซิลิกาปนอยู่ในปริมาณมาก มีลักษณะทางกายภาพเป็นหินผลึก ที่บางก้อนสามารถมองทะลุเข้าไปภายใน แล้วเห็นเป็นผลึกหรือมีอินทรีย์สารอยู่ภายใน โดยแก้วโป่งข่ามที่พบมีอยู่หลายชื่อ เรียกแบ่งตามสีสันและลวดลายทางธรรมชาติ ที่แตกต่างกันออกไปซึ่งในไทย มีการขุดพบแก้วโป่งข่ามเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๔๒ บริเวณดอยโป่งหลวงอำเภอเถิน จังหวัดลำปาง

ซึ่งจากข้อมูลทางธรณีวิทยาระบุว่า บริเวณดังกล่าวเคยมีร่องรอยของลาวาไหลผ่านชั้นหินบนผิวดิน จนเกิดการเคลือบแร่ธาตุเอาไว้ และกลายมาเป็นแก้วโป่งข่าม

นอกจากความสวยงามที่ดูแปลกตาของแก้วโป่งข่ามแล้ว การนำเอาวัตถุดิบดังกล่าวไปผูกเข้ากับตำนาน ความเชื่อเรื่องแก้วศักดิ์สิทธิ์ของล้านนาโบราณ ทำให้เกิดกระแสความสนใจ และต้องการบริโภคสินค้าดังกล่าวเพิ่มมากขึ้น ซึ่งแก่นหลักทางความเชื่อของล้านนา ได้กล่าวถึงแก้วศักดิ์สิทธิ์ อันมีลักษณะเหมือนกันกับแก้วโป่งข่าม ว่าสามารถป้องกันเหตุอันตรายต่างๆ ตลอดจนภูตผีปีศาจ ให้แก่ผู้ที่ครอบครองได้ อีกทั้งยังสามารถทำให้เกิดโชคลาภ เป็นสิริมงคล ความสุข และความเจริญก้าวหน้าในชีวิต

คณะเราเข้าไปเรียนรู้เรื่องราวของแก้วโป่งข่าม ตลอดจนกรรมวิธีในการทำ การเจียรนัย  และละลายทรัพย์ กันนานมากกว่าการชมโบราณสถาน เพราะ มีสิ่งสนใจ ที่น่าครอบครอง และราคาไม่แพงจนจับต้องไม่ได้ ให้ต้องพินิจพิจารณากันอย่างถี่ถ้วน

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Geological Evolution & Volcanic Activity (วิวัฒนาการทางธรณีวิทยาและกิจกรรมภูเขาไฟโบราณ): บันทึกของท่านอาจารย์ที่ระบุถึง "ร่องรอยของลาวาไหลผ่านชั้นหินบนผิวดิน" ณ ดอยโป่งหลวง อ.เถิน สอดรับกับแผนที่ธรณีวิทยาประเทศไทย แหล่งแก้วโป่งข่ามบ้านนาบ้านไร่ตั้งอยู่บนเขตหินภูเขาไฟโบราณกลุ่มหินลำปาง (Lampang Group) กิจกรรมความร้อนใต้พิภพ (Hydrothermal Activity) ในอดีตได้ดันสารละลาย ซิลิกา (Silica-rich Fluid) เข้าไปตระกรันตามโพรงหินอัคนี เกิดเป็นตกผลึกแร่ในตระกูล ควอรตซ์ (Quartz) หรือหินเขี้ยวหนุมานที่มีสารมลทิน (Inclusions) เป็นแร่ชนิดอื่นซ่อนอยู่ภายใน กลายเป็นลวดลายอัศจรรย์ธรรมชาติ
• Ethno-mineralogy & Nomenclature (อัญมณีศาสตร์ชาติพันธุ์และการจำแนกนาม): การแบ่งลวดลายตามที่ท่านอาจารย์อ้างถึง มีคำศัพท์เฉพาะในท้องถิ่นล้านนาที่ใช้เรียกขาน (Local Typology) เช่น แก้วขนเหล็ก (ควอรตซ์ไหมดำ/Tourminated Quartz), แก้วไหมทอง (Rutilated Quartz), แก้วหมอกมุงเมือง (ผลึกขุ่นขวางภายใน) และ แก้วพิรุณแสนห่า ซึ่งคำศัพท์เหล่านี้แสดงอารยธรรมการให้คุณค่าและการตีความทางวัฒนธรรมต่อวัตถุธรณีวิทยาที่สัมพันธ์กับธรรมชาติรอบตัว
• Sacred Lapidary & Folk Beliefs (ศิลปะการเจียระไนและการจำหลักความเชื่อพื้นบ้าน): ความเชื่อที่นำไปผูกเข้ากับตำนานแก้วศักดิ์สิทธิ์ของล้านนาโบราณ (เช่น ตำนานแก้วปถมัง หรือตำนานพระแก้วมรกตและพระพุทธรูปแก้วสำคัญในภาคเหนือ) มีการสืบทอดเทคโนโลยีงานช่างมาสู่กระบวนการ เจียระไนแบบดั้งเดิม (Lapidary Artisan) การแปรสภาพจากหินก้อนดิบในธรรมชาติ (Rough Stone) ให้กลายเป็นอัญมณีเม็ดมนโค้งมน (Cabochon) เพื่อนำไปเข้าเครื่องทำหัวแหวนหรือเครื่องราง จัดเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เปลี่ยนทุนทางธรณีวิทยาให้กลายเป็นสินค้าวัฒนธรรมที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจและจิตใจ
• Modern Discoveries & Contemporary Economy (การค้นพบยุคใหม่และเศรษฐกิจสร้างสรรค์): แม้ความเชื่อจะมีมาแต่โบราณ แต่จุดเปลี่ยนสำคัญคือการขุดพบอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2542 ซึ่งช่วยยกระดับให้บ้านนาบ้านไร่ กลายเป็น "นิเวศพิพิธภัณฑ์และศูนย์การเรียนรู้สร้างสรรค์" (Creative Learning Center) บันทึกตบท้ายของท่านอาจารย์ที่ว่ากระบวนการเรียนรู้และกรรมวิธีเจียระไนดึงดูดใจจนเกิดการ "ละลายทรัพย์" มากกว่าการชมโบราณสถาน สะท้อนคุณลักษณะอันเด่นชัดของอุตสาหกรรมท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม (Cultural Tourism) ที่ผลิตภัณฑ์สามารถเชื่อมโยงอดีตอันลึกลับเข้ากับความต้องการบริโภคในโลกปัจจุบันได้อย่างจับต้องได้และมีชีวิตชีวา

 หน้าด่านปิดสกัดช่องเขาอารักขาพรมแดน: เจาะลึกสถาปัตยกรรม "กำแพงประตูเมืองด่านเจ้าพ่อหอรบ" รอยต่อล้านนา-อยุธยา

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๔: ..."บ้านหอรบ ต.เวียงมอก"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

ออกจากวัดท่านาง เดินทางไปดูแนวกำแพงที่กั้นเขตแดน ระหว่าง อาณาจักรล้านนา ที่ เวียงมอก เมืองเถิน กับ ทุ่งเสลี่ยม เมืองสุโขทัย อาณาจักรทางใต้ ในเขตปกครองของอยุธยา

10.30 น. คณะเราก็เดินทางไปถึง กำแพงประตูเมืองด่านเจ้าพ่อหอรบ

ลักษณะของด่าน เป็นสิ่งก่อสร้างที่ประกอบด้วย แนวกำแพงก่ออิฐสอปูนที่สร้างปิดช่องเขา มีช่องประตูอยู่ตรงกลาง ส่วนกลางปรากฏช่องสี่เหลี่ยมเล็ก ๆ สำหรับไว้มอง หรือไว้ยิงปืนคาบศิลา ส่วนบนสุดปรากฏร่องรอยของใบบัง(เสมา) หันหน้าไปทางด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ สู่พื้นที่อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง ด้านหลังกำแพงปรากฏเชิงเทินโครงสร้างก่อด้วยหินปูนภูเขา โดยโครงสร้างทั้งของกำแพงและเชิงเทิน ถูกสร้างพาดขึ้นไปบนไหล่เขา เพื่อปิดช่องเขา

โบราณสถานกำแพงหอรบ แห่งนี้ แต่เดิม นอกจากแนวกำแพงที่ยังปรากฎแล้ว ยัช่องทางถนนปัจจุบัน เป็นแค่ทางเกวียนผ่านได้ จึงเรียกกันว่า “ด่านบ้านท่าเกวียน”

ดังนั้น แนวกำแพงแห่งนี้ จึงมีความสำคัญในฐานะด่านเสริมปิดช่องเขาของฝ่ายอยุธยา ซึ่งตั้งอยู่บนเส้นทางโบราณ บริเวณเขตแดนรอยต่ออำนาจทางการเมืองการปกครอง ระหว่างอาณาจักรอยุธยาและอาณาจักรล้านนา น่าเสียดายว่า กำแพงทั้งสองข้างถูกรื้อ เพื่อทำเป็นช่องถนนให้รถผ่านได้สะดวก

สันนิษฐานว่า ลักษณะของกำแพงหอรบแห่งนี้ ไม่น่าจะใช้เป็นกำแพงหลักในการทำสงคราม และควรจะมีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๑-๒๒

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Military Outpost & Border Pass (ด่านหน้าค่ายและช่องเขาจุดยุทธศาสตร์): บันทึกของท่านอาจารย์ที่อธิบายว่าแนวกำแพงสร้างขึ้นเพื่อ "ปิดช่องเขา" (Mountain Pass Fortification) ระหว่างเวียงมอก (เมืองเถิน) และทุ่งเสลี่ยม (สุโขทัย) สอดคล้องกับระเบียบวิธีการศึกแบบจารีตโบราณ ชัยภูมิดังกล่าวเป็นช่องทางธรรมชาติที่กองทัพหรือขบวนคาราวานค้าขายสามารถเดินผ่านไปมาได้ง่าย การตั้ง "ด่านบ้านท่าเกวียน" หรือด่านหอรบจึงเป็นการสร้างแนวสกัดกั้นเพื่อควบคุมเส้นทางคมนาคมและตรวจตราการผ่านเข้าออกของกำลังพล
• Defensive Architecture (สถาปัตยกรรมระบบป้องกันภัย): รายละเอียดเชิงลึกที่ท่านอาจารย์ระบุเกี่ยวกับส่วนประกอบของกำแพง ถือเป็นคีย์เวิร์ดสำคัญทางโบราณคดีป้อมปราการ:
• ช่องสี่เหลี่ยมขนาดเล็กสำหรับยิงปืนคาบศิลา: ในทางสถาปัตยกรรมทหารเรียกว่า ช่องพลการ หรือ ช่องมอง-ช่องยิง (Loophole / Embrasure) ออกแบบไว้เพื่อความปลอดภัยของพลปืนฝั่งป้องกัน
• ใบบัง (เสมา): หรือ ใบค่าย (Merlon) ทำหน้าที่เป็นเกราะกำบังหัวระเบิดหรือลูกธนูให้ทหารที่ยืนประจำการอยู่บน เชิงเทิน (Rampart) ซึ่งโครงสร้างเชิงเทินด้านหลังก่อขึ้นด้วยหินปูนภูเขาท้องถิ่นเพื่อเสริมความมั่นคงแข็งแรงรองรับน้ำหนัก
• Geopolitics and Flanking Wall (ภูมิรัฐศาสตร์และด่านเสริม): ข้อสันนิษฐานของท่านอาจารย์ที่ว่ากำแพงแห่งนี้ "ไม่ใช่กำแพงหลักในการทำสงคราม แต่เป็นด่านเสริมของฝ่ายอยุธยา" ถือเป็นทัศนะที่เฉียบคมมาก เนื่องจากเมืองเถินและสุโขทัยเป็น "พื้นที่เขตแดนกันชน" (Buffer Zone) ที่มีการผลัดเปลี่ยนอำนาจอยู่บ่อยครั้งในประวัติศาสตร์ ด่านนี้จึงทำหน้าที่เป็นจุดแจ้งเตือนภัยล่วงหน้า (Early Warning Outpost) เพื่อชะลอทัพไม่ให้ข้าศึกรุกล้ำทะลวงเข้าสู่หัวเมืองชั้นในของสุโขทัยและพิษณุโลกได้โดยง่าย
• Chronology and Weapons Warfare (เส้นเวลาประวัติศาสตร์และปืนไฟ): อายุเวลาที่ท่านอาจารย์ประเมินไว้อยู่ในช่วง พุทธศตวรรษที่ 21-22 (ตรงกับยุคอยุธยาตอนต้นถึงตอนกลาง ร่วมสมัยกับสงครามระหว่างสมเด็จพระไชยราชาธิราช, สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ, จนถึงสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช) สอดคล้องกับพฤติกรรมการใช้ "ปืนคาบศิลา" (Musket) หรือปืนไฟที่เริ่มแพร่หลายและเข้ามาเปลี่ยนรูปแบบการสร้างป้อมค่ายในอุษาคเนย์ ยืนยันว่าด่านนี้ผ่านการปฏิสังขรณ์และใช้งานจริงในฐานะสถานีทหารชายแดนมาอย่างยาวนาน

 ปริศนาสุสานสุมหัวกะโหลกครอบสำริด: ถอดรหัสพิธีกรรมชนชั้นสูงและโครงข่ายกลองมโหระทึก ๖ ใบ ณ แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

หัวข้อสำรวจ: หลุมขุด “แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง” อำเภอบ้านลาด จังหวัดเพชรบุรี

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

หลุมขุด “แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง” บ้านดอนพลับ  ตำบลสมอพลือ อำเภอบ้านลาด จังหวัดเพชรบุรี

เป็นแหล่งหลุมขุดค้นทางโบราณคดี ที่พบกลองมโหระทึกจำนวน ๖ใบ ที่ฝังรวม (ล้อม) อยู่กับโครงกระดูกหลายโครง ที่มีเครื่องประดับเป็นกำไลทอง, แหวน, ลูกปัดฯลฯ เครื่องสำริด และภาชนะดินเผา

ลักษณะการฝังๆรวมเป็นกลุ่มทับซ้อนกัน ๒ กลุ่ม มีทั้งเด็กและผู้ใหญ่ (แต่ยังกำหนดเพศไม่ได้) กลุ่มหนึ่งมี ภาชนะสำริดคลอบบนกะโหลกศีรษะ และรองอยู่ใต้คาง เหมือนเป็นเครื่องป้องกัน แต่ไม่พบเครื่องมือเครื่องใช้ประเภทอาวุธ ?

ลักษณะเครื่องประกอบในการฝังศพ ทั้งสองกลุ่ม สะท้อนให้เห็นถึงพิธีกรรมฝังศพของชนชั้นสูง หรือผู้นำ ในอดีต เมื่อปลายสมัยก่อนประวัติศาสตร์ ต่อ"ยุคสำริด" ในสมัยทวาราวดี ประมาณ ๒๕๐อน - ๑,๕๐๐ ปีถึงปัจจุบัน และคาดว่า จะยังมีการพบโครงกระดูกอีกในบริเวณใกล้เคียง

ลักษณะของหลุมศพเช่นนี้ ยังไม่เคยพบ "การฝังแบบสุมกัน" เช่นนี้ที่ไหนมาก่อน

เป็นที่น่าสังเกตอีกอย่างหนึ่งว่า บริเวณที่พบโครงกระดูกชุดนี้ เป็นท้องทุ่งนาที่ราบเรียบ ได้ความขยายจากชาวบ้านว่า แต่เดิมเคยมีการไถปรับที่เป็นสนามแข่งวิ่งวัว ? และต่อมาได้ปรับเปลี่ยนมาทำนาจนปัจจุบัน แต่สิ่งหนึ่งที่ยังเหลือหลังจากการปรับพื้นที่ในครั้งนั้น  คือ ยังทิ้งโคกเนินมีอิฐขนาดใหญ่ซึ่งกลายเป็นพุ่มไม้เล็ก ๆ กลุ่มหนึ่ง ไว้เป็นหลักฐานให้สืบค้นต่อไปว่า "โคกเนินเจดีย์" นี้ กับ "การฝังศพ" ชุดนี้ จะมีความเกี่ยวพันกันมากน้อยเพียงใด คงเป็นหน้าที่ของกรมศิลปากร ที่จะต้องขยายโครงการ สำรวจและขุดค้นแหล่งโบราณคดี นี้ เพื่อตรวจสอบปัญหาให้กระจ่างต่อไป

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Dong Son Drum Culture & Elites Heritage (วัฒนธรรมกลองมโหระทึกดองซอนและมรดกชนชั้นนำ): การขุดค้นพบ กลองมโหระทึกสำริด (Dong Son Drums) จำนวนถึง 6 ใบ ฝังในลักษณะล้อมรอบกลุ่มโครงกระดูก จัดเป็นประจักษ์พยานครั้งสำคัญที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์อุษาคเนย์ กลองเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องดนตรี แต่เป็น "สัญญะแห่งอำนาจศักดิ์สิทธิ์" (Status Symbol) และเครื่องมือในพิธีกรรมเรียกฝนของผู้นำหรือชนชั้นปกครองระดับสูง ยืนยันว่าดอนยายทองเคยเป็นศูนย์กลางชุมชนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจและการเมือง สูงพอที่จะครอบครองวัตถุศักดิ์สิทธิ์ที่มีราคาสูงและเชื่อมโยงกับเครือข่ายการค้าทางทะเลโบราณ (Maritime Silk Road)
• Anomalous Communal Burial & Skull-Capping (พิธีกรรมฝังศพร่วมแบบพิเศษและการครอบกะโหลก): ข้อสังเกตของท่านอาจารย์ที่ว่า "ไม่เคยพบการฝังแบบสุมกัน (Communal/Mass Burial) เช่นนี้ที่ไหนมาก่อน" ถือเป็นประเด็นท้าทายต่อนักโบราณคดีอย่างยิ่ง ประกอบกับลักษณะเด่นที่มี "ภาชนะสำริดครอบบนกะโหลกศีรษะและรองใต้คาง" (Bronze Vessel Skull-Capping) ซึ่งในทางมานุษยวิทยากายภาพและการศึกษาพิธีกรรมปลงศพ (Mortuary Archaeology) อาจสะท้อนถึงคติการปกป้องจิตวิญญาณของผู้ตาย หรือเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมการฝังศพครั้งที่สอง (Secondary Burial) ของบุคคลระดับผู้มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ การไม่พบอาวุธเลยบ่งชี้ว่าชุมชนแห่งนี้อาจเติบโตด้วยความมั่งคั่งจากการค้าและเกษตรกรรมมากกว่าการทำสงครามแย่งชิง
• Protohistoric to Early Historical Transition (รอยต่อยุคกึ่งก่อนประวัติศาสตร์สู่ทวารวดี): อายุเวลาประมาณ 2,500 - 1,500 ปีมาแล้วตามที่ท่านอาจารย์ระบุ จัดอยู่ในช่วง "ยุคกึ่งก่อนประวัติศาสตร์" (Proto-history) หรือยุคเหล็กตอนปลาย (Late Iron Age) ที่กำลังเปลี่ยนผ่านเข้าสู่วัฒนธรรมแรกรับอารยธรรมอินเดีย หรือ สมัยทวารวดี แหล่งโบราณคดีดอนยายทองจึงเป็นกุญแจสำคัญที่เชื่อมความต่อเนื่องทางวัฒนธรรม (Cultural Continuity) ของคนท้องถิ่นดั้งเดิมในลุ่มน้ำเพชรบุรี ก่อนที่จะเติบโตขึ้นเป็นรัฐหรือเมืองท่าในยุคประวัติศาสตร์ตอนต้น
• Micro-topography & Sacred Landscape (ภูมิสัณฐานระดับจุลภาคและภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์): ข้อสังเกตของท่านอาจารย์เกี่ยวกับ "โคกเนินเจดีย์" ที่หลงเหลือจากการไถปรับพื้นที่สนามวิ่งวัวและการทำนา มีความสำคัญในเชิงโบราณคดีภูมิทัศน์ (Landscape Archaeology) เป็นอย่างยิ่ง ก้อนอิฐขนาดใหญ่บนเนินบ่งชี้ถึงโครงสร้างของศาสนสถานดั้งเดิมในวัฒนธรรมทวารวดี การที่สุสานฝังศพแบบกึ่งก่อนประวัติศาสตร์ตั้งอยู่ใกล้หรือสัมพันธ์ในเชิงพื้นที่กับเนินเจดีย์นี้ น่าจะเป็นหลักฐานชั้นดีในการศึกษาการซ้อนทับกันของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ (Sacred Overlapping) โดยศาสนสถานยุคหลังมักจะสร้างสร้างทับหรือใกล้กับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ดั้งเดิมของบรรพบุรุษ เพื่อสืบทอดสิทธิธรรมและความศักดิ์สิทธิ์ของชุมชนสืบไป

 ขอบอ่าวไทยโบราณกับเครือข่ายแกนน้ำเจ้าพระยา: ถอดรหัสภูมิทัศน์วัฒนธรรม "ทวารวดี" เชื่อมต่อยุคก่อนประวัติศาสตร์

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

หัวข้อวิจัย: เส้นทางวัฒนธรรมเมืองทวารวดี ต่อยุคก่อนประวัติศาสตร์ ในที่ราบลุ่มอ่าวไทย : โดย ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

เส้นทางวัฒนธรรมเมืองทวารวดี ต่อยุคก่อนประวัติศาสตร์ ในที่ราบลุ่มอ่าวไทย โดยมีแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแกนแม่น้ำหลัก ระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๑ - ๑๖

ขอบอ่าวไทยฝั่งตะวันออก

เมืองศรีพะโล  เมืองพนัสนิคม ชลบุรี

เมืองศรีมโหสถ ปราจีนบุรี

เมืองดงละคร นครนายก

เมืองโคกไม้เดน เมืองอู่ตะเภา นครสวรรค์

และขอบอ่าวไทยตะวันตก

เมืองโบราณบ้านคูเมือง สิงห์บุรี

เมืองบ้านคูเมือง อ.แสวงหา อ่างทอง

เมืองอู่ทอง สุพรรณบุรี

เมืองโกสินารายณ์ กาญจนบุรี

เมืองนครปฐม

เมืองโบราณคูบัว ราชบุรี

แหล่งโบราณสถาน เมืองเพชรบุรี: ถ้ำยายจูงหลาน, แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง, โบราณสถานโคกเศรษฐี ชะอำ เพชรบุรี

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Ancient Gulf of Thailand & Palaeogeography (อ่าวไทยโบราณและภูมิศาสตร์บรรพกาล): ข้อวิเคราะห์ของท่านอาจารย์ที่ชี้ให้เห็นการตั้งถิ่นฐานบริเวณ "ขอบอ่าวไทย" สอดรับกับทฤษฎีทางธรณีวิทยาเรื่อง ระดับน้ำทะเลโบราณ (Holocene Highstand) ซึ่งในอดีตช่วงพุทธศตวรรษที่ 11-16 ชายฝั่งทะเลอยู่ลึกเข้ามาในแผ่นดินมากกว่าปัจจุบัน (เกือบถึงอยุธยาและลพบุรี) ทำให้เมืองโบราณทวารวดีที่อยู่รายรอบมีสภาพเป็น เมืองท่าชายฝั่ง (Coastal Port) หรือเมืองริมปากแม่น้ำที่สามารถติดต่อค้าขายทางทะเลระดับนานาชาติได้โดยตรง
• Chao Phraya River System as a Central Axis (ระบบลุ่มน้ำเจ้าพระยาในฐานะแกนกลาง): การระบุให้แม่น้ำเจ้าพระยาเป็น "แกนแม่น้ำหลัก" สื่อถึงเครือข่ายการคมนาคมและคมนาคมทางน้ำ (Hydrological Network) ที่เชื่อมโยงเอาสินค้า เทคโนโลยี และอุดมการณ์ทางศาสนา (พุทธศาสนานิกายเถรวาทและมหายาน รวมถึงศาสนาพราหมณ์-ฮินดู) จากชายฝั่งทะเลแพร่กระจายขึ้นสู่หัวเมืองภายใน (Hinterland) และเป็นเส้นทางลำเลียงทรัพยากรธรรมชาติจากป่าเขากลับลงมาสู่สถานีการค้าชายฝั่ง
• The Eastern Seaboard Network (เครือข่ายขอบอ่าวฝั่งตะวันออก): กลุ่มเมืองที่ท่านอาจารย์รวบรวมไว้ ตั้งแต่เมืองศรีพะโล และเมืองพนัสนิคม (ชลบุรี) ซึ่งเป็นจุดพักเรือสำคัญ ขยายตัวเชื่อมโยงทางน้ำเข้าสู่เมืองศรีมโหสถ (ปราจีนบุรี) และเมืองดงละคร (นครนายก) ผ่านระบบแม่น้ำบางปะกง ขณะที่เมืองโคกไม้เดนและเมืองอู่ตะเภา (นครสวรรค์) คือยุทธศาสตร์สำคัญบริเวณ ปากน้ำโพ อันเป็นจุดสบกันของแม่น้ำสายเหนือ ถือเป็นประตูกลางที่ควบคุมเส้นทางแกนหลักเจ้าพระยาอย่างแท้จริง
• The Western Maritime Route (เครือข่ายขอบอ่าวฝั่งตะวันตก): ในฟากตะวันตก เมืองอู่ทอง (สุพรรณบุรี) และเมืองนครปฐมโบราณ ถือเป็น ศูนย์กลางแรกเริ่ม (Early Urban Centers) ที่เติบโตมาจากชุมชนยุคก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย (Iron Age) มีร่องรอยการติดต่อกับอินเดียและเปอร์เซียอย่างเด่นชัด ก่อนจะส่งผ่านวัฒนธรรมไปยังเมืองคูบัว (ราชบุรี) และขยายลงใต้ไปยังแหล่งโบราณสถานของเพชรบุรี เช่น ถ้ำยายจูงหลาน, แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง และ โบราณสถานโคกเศรษฐี (ชะอำ) ซึ่งทำหน้าที่เป็นกลุ่มเมืองท่าวัดใจและสถานีพักเรือตามแนวชายฝั่งตะวันตก (Maritime Silk Road)
• Prehistoric Transition to Urbanism (การเปลี่ยนผ่านจากยุคก่อนประวัติศาสตร์สู่ความเป็นเมือง): เส้นทางวัฒนธรรมนี้ส่องสะท้อนให้เห็นว่า เมืองโบราณทวารวดีเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างลอย ๆ แต่เป็นการ พัฒนาการทางสังคมอย่างต่อเนื่อง (Cultural Continuity) จากชุมชนกษตรกรรมและถลุงโลหะยุคก่อนประวัติศาสตร์ ขยับขยายขึ้นมาสร้างคูน้ำคันดินล้อมรอบเมือง (Moated Site) กลายเป็นรัฐแรกเริ่มในดินแดนไทยที่มีอัตลักษณ์ทางศิลปกรรมและระบบความเชื่อร่วมกันระหว่างพุทธศตวรรษที่ 11-16 ตามที่ท่านอาจารย์ได้จัดหมวดหมู่ไว้อย่างเป็นระบบ

 จากตำนานท่าสรงสองเทวีสู่จารึกปีจัดระเบียบเมือง: แกะรอยประวัติศาสตร์ "วัดท่านาง" ในยุคเปลี่ยนผ่านมณฑลเทศาภิบาล

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๒: ..."วัดท่านาง"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

วัดท่านาง ตั้งอยู่ ในเขตตำบลล้อมแรด เช่นเดียวกัน

ตามประวัติ กล่าวว่า บริเวณวัดนี้ เคยเป็นที่ประทับอาศัยของเจ้าแม่จอมเทวี และ เจ้าแม่จันต๊ะเทวี สองพี่น้อง อาศัยอยู่ และชอบไปเล่นน้ำที่ท่าน้ำวัง จึงเรียกหมู่บ้านนี้ว่า บ้านท่านาง

ต่อมามีเจ้าพ่อตำหนัก, เจ้าพ่อคำลือ, เจ้าพ่อสุนันตา และเจ้าพ่อศิริชัย มาครองเมืองเถิน ได้ร่วมกันสร้างวัดขึ้นที่เนินแห่งหนึ่ง ให้ชื่อว่า 'วัดท่านาง'

ช่วง พ.ศ.๒๔๓๔ - พ.ศ.๒๔๓๖ เมืองเถิน เป็นหัวเมืองชั้นในของสยาม ขึ้นกับมณฑลลาวเฉียง เมืองนครเชียงใหม่ มี พระเมืองไชยราชา (เจ้าหนานอินทรศ) เป็น เจ้าเมืองเถิน และ เปลี่ยนมาเป็น ผู้ว่าราชการเมืองเถินบุรี คนแรก แต่มี หลวงประสงค์เกษมราษฎร์ เป็นข้าหลวงจากสยาม มาประจำกำกับเมืองเถิน อีกชั้นหนึ่ง

จนในปี พ.ศ.๒๔๔๖ (ปีที่ ๓๖ ในรัชกาลที่ ๕ ) จึงยุบเมืองเถินลง ไป รวมไปเข้ากับเมืองนครลำปาง

หลังจากยุบเมืองเถิน ไปขึ้นกับนครลำปางแล้ว ได้ ๕ ปี ในปี พ.ศ.๒๔๕๑ ( ปีที่ ๔๑ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ) จึงมีหลักฐานการสร้างวัดท่านาง เป็นจารึก ที่เจดีย์ประธานของวัด ว่า “สร้างขึ้นใน ปี พ.ศ.๒๔๕๑” จึงอาจกล่าวได้ว่า "วัดท่านาง" สร้างขึ้นในปีนี้ หรือ ช่วงระยะที่เมืองเถิน กำลังมีการเปลี่ยนแปลงจัดระเบียบการปกครองหัวเมืองใหม่ ในช่วงปลายรัชกาลที่ ๕

“โรงจำศีล ศรัทธานางลูกจันสร้างสิ้นเงิน ๖๐๐ บาท 

อุทิศส่วนบุญถึงเตี่ยฉ่ำแม่บุญทองด้วยเทอญ ๒๙/๗/๒๔๗๕”

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Folk Etymology & River Culture (คติชนนิทานอธิบายชื่อบ้านนามเมืองและวัฒนธรรมสายน้ำ): ตำนานเกี่ยวกับ เจ้าแม่จอมเทวี และ เจ้าแม่จันต๊ะเทวี สองพี่น้องที่ชอบลงเล่นน้ำในแม่น้ำวัง จนกลายเป็นที่มาของชื่อ "บ้านท่านาง" สะท้อนวิถีชีวิตของชุมชนโบราณที่ผูกพันกับอุทกวิทยาและการคมนาคมทางน้ำ ขณะที่กลุ่มรายนามผู้ครองเมืองยุคถัดมา เช่น เจ้าพ่อตำหนัก, เจ้าพ่อคำลือ, เจ้าพ่อสุนันตา และเจ้าพ่อศิริชัย ที่ร่วมกันสร้างวัดบนเนินดิน (Topographical Mound) ได้เปลี่ยนผ่านสถานะทางอารยธรรมจากเรื่องเล่าท้องถิ่นมาสู่การเป็นระบบผีอารักษ์เมืองหรือวีรบุรุษในตำนาน (Hero Cult/City Guardians) ที่ปกปักรักษาชุมชนล้อมแรด
• Monthon Lao Chiang Era (ยุคมณฑลลาวเฉียงและข้าหลวงสยาม): ข้อวิเคราะห์ช่วงปี พ.ศ. 2434 - 2436 ของท่านอาจารย์ ขยายภาพประวัติศาสตร์การเมืองช่วง การปฏิรูปส่วนภูมิภาค (Administrative Centralization) ได้อย่างแม่นยำยิ่ง ในช่วงเวลานั้นเมืองเถินมีสถานะเป็นหัวเมืองชั้นในที่ขึ้นตรงต่อ มณฑลลาวเฉียง (ก่อนจะเปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลพายัพในเวลาต่อมา) มีการตั้งตำแหน่ง ผู้ว่าราชการเมืองเถินบุรี โดยส่งข้าหลวงส่วนกลางจากกรุงเทพฯ คือ หลวงประสงค์เกษมราษฎร์ มากำกับดูแลร่วมกับเจ้าเมืองเดิมคือ พระเมืองไชยราชา (เจ้าหนานอินทรศ) เพื่อเปลี่ยนผ่านระบบกินเมืองแบบดั้งเดิมเข้าสู่ระบบเทศาภิบาล
• Administrative Reorganization (การยุบรวมเมืองจัดระเบียบปกครอง): การปรับปรุงโครงสร้างครั้งใหญ่ในปี พ.ศ. 2446 ด้วยการยุบเมืองเถินไปรวมเข้ากับเมืองนครลำปาง เป็นการจัดกลุ่มเมืองขนาดเล็กให้ระเบียบการบริหารราชการแผ่นดินมีความกระชับและรวมศูนย์อำนาจได้เบ็ดเสร็จขึ้นในช่วงกึ่งกลางยุคอาณานิคมรายล้อม
• Epigraphy & Architectural Chronology (หลักฐานประจักษ์ทางจารึกและความสัมพันธ์เชิงเวลา): การที่ท่านอาจารย์ค้นพบหลักฐาน จารึกที่เจดีย์ประธาน (Stupa Inscription) ระบุศักราชชัดเจนตรงกับปี พ.ศ. 2451 (หลังจากยุบรวมเมือง 5 ปี) ถือเป็นข้อยืนยันทางโบราณคดีที่สำคัญยิ่ง การสถาปนาศาสนสถานหรือเจดีย์ประธานในเวลานี้ไม่ใช่เพียงแค่การสร้างวัดเพื่อการจำศีลภาวนา แต่ในเชิงสังคมวิทยา คือหมุดหมายของการแสดงความมั่นคงและความร่วมมือของชุมชนในท้องถิ่นที่สะท้อนผ่านสิ่งก่อสร้าง แม้จะอยู่ในช่วงเวลาที่ระบบโครงสร้างการเมืองส่วนบนกำลังสั่นคลอนและเปลี่ยนผ่านอย่างรุนแรงในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 ก็ตาม

 สถาปัตยกรรมเอกลักษณ์กลางสระน้ำปูน: ถอดรหัส "หอธรรมไม้สักเสาอิฐแดง" บันไดโค้งวนแห่งวัดสันป่าหนาด

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันศุกร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน - ลำปาง)

ตอน: ..."วัดสันป่าหนาด"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

คณะเราออกจากวัดดอยป่าตาล เกือบ 17 น. เดินทางไปตามถนนลาดยางผ่านผืนที่ป่าโปร่ง ทุ่งนา ไปจนถึงวัดที่ ๖ สำหรับการท่องเที่ยวในวันนี้ คือ "วัดสันป่าหนาด" เมื่อเวลา 17.03 น.

วัดสันป่าหนาด ตั้งอยู่ที่บ้านสันป่าหนาด ต.นาโป่ง อ.เถิน จ.ลำปาง  สร้างเมื่อ ปี พ.ศ. ๒๔๒๐ ( ปีที่ ๑๐ ในรัชกาลที่ ๕)

ต่อมา วิหารหลังเดิมของวัดชำรุดทรุดโทรมลงอย่างมาก จึงได้ถูกรื้อและสร้างวิหารหลังใหม่ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๔๖-๒๕๔๗ เป็นต้นมา

ส่วนหอธรรม สร้างในปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ( ปีที่  ๗ ในรัชกาลที่ ๙)  อายุ ๖๕ ปี โดยการริเริ่มของ "พระครูบาอ้าย" มีลักษณะแตกต่างไปจากทั่วไป คือ ตัวหอธรรม สร้างด้วยไม้สักทั้งหลัง เสาเป็นเสาปูนก่ออิฐแดง บันไดขึ้นชั้นลอยเป็นบันไดวนและโค้ง ส่วนหลังคาเป็นกระเบื้องเผาปลายแหลมแบบโบราณ ฉาบด้วยปูนอีกครั้ง  

โดยพระและเณรช่วยกันขุดสระ ซึ่งสมัยนั้นใช้จอบและเสียม ช่วยกันขุด มีความลึกประมาณ  ๒ เมตร หอธรรมนี้ ออกแบบโดยอาจารย์สนิท ปัญญา เคยบูรณะมาแล้ว ๑ ครั้งเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๔๓  

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Ho Trai or Ho Tham (หอไตรหรือหอธรรมล้านนา): อาคารที่ท่านอาจารย์ระบุว่าเป็น "หอธรรม" คืองานสถาปัตยกรรมเฉพาะทางพระพุทธศาสนา (Buddhist Library) ที่ใช้สำหรับเก็บรักษาคัมภีร์ใบลานและพระไตรปิฎก คติการสร้างหอธรรมไว้กลางสระน้ำลึก 2 เมตรที่พระและเณรใช้แรงงานดั้งเดิม (จอบและเสียม) ร่วมกันขุดขึ้นมานั้น เป็นภูมิปัญญาโบราณในการป้องกันภัยจากมด ปลวก และแมลงไม่ให้เข้าไปกัดเซาะทำลายเอกสารใบลานศักดิ์สิทธิ์
• Eclectic Architecture & Materiality (สถาปัตยกรรมแบบผสมผสานและการเลือกใช้วัสดุ): ข้อสังเกตของท่านอาจารย์เกี่ยวกับความแตกต่างไปจากทั่วไปของหอธรรมฝีมือการออกแบบของ อาจารย์สนิท ปัญญา ในปี พ.ศ. 2495 มีความโดดเด่นในทางประวัติศาสตร์ศิลปะอย่างยิ่ง ตัวอาคารโครงสร้างหลักด้านบนสร้างด้วย ไม้สัก (Teakwood) ตามทรัพยากรท้องถิ่นที่อุดมสมบูรณ์ในแอ่งเถิน ผสานกับฐานล่างที่เป็น เสาปูนก่ออิฐแดง จัดเป็นยุคเปลี่ยนผ่านวัสดุก่อสร้างร่วมสมัย (Mid-20th Century Transition) ยิ่งไปกว่านั้น โครงสร้าง บันไดวนและโค้ง (Spiral Staircase) ถือเป็นอิทธิพลแนวคิดงานช่างตะวันตกที่หลั่งไหลเข้ามาผสมผสานกับสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นล้านนาได้อย่างแปลกตาและงดงาม
• Traditional Clay Roof Tiles (กระเบื้องดินเผาปลายแหลมฉาบปูน): ลักษณะหลังคาที่ใช้ กระเบื้องดินเผาปลายแหลมแบบโบราณ (หรือกระเบื้องขอ/กระเบื้องดินขอ) แล้วทำการฉาบปูนทับอีกชั้น ถือเป็นเทคนิคช่างพื้นเมืองโบราณเพื่อความมั่นคงแข็งแรง ป้องกันการรั่วซึมของน้ำฝนอย่างเด็ดขาด และช่วยยืดอายุรักษาโครงสร้างไม้สักด้านล่างให้คงทนยาวนานมาถึง 65 ปีตามที่ท่านอาจารย์บันทึกไว้
• Historical Timeline & Preservation (เส้นเวลาประวัติศาสตร์และการสืบสาน): ภาพรวมของวัดสันป่าหนาดมีการปรับเปลี่ยนภูมิทัศน์และสิ่งก่อสร้างตามกาลเวลา นับตั้งแต่ยุคก่อตั้งในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2420) จนถึงยุครื้อถอนและสร้างวิหารหลังใหม่ทดแทน (Reconstruction) ในช่วง พ.ศ. 2546-2547 แต่อาคารหอธรรมพระครูบาอ้ายที่ผ่านการบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2543 ยังคงรักษาสถาปัตยกรรมดั้งเดิมเอาไว้ สะท้อนถึงคุณค่าแห่งมรดกทางวัฒนธรรม (Cultural Heritage) ที่ผสมผสานความร่วมมือกันระหว่างคณะสงฆ์ สล่า (ช่าง) และศรัทธาประชาชนในตำบลนาโป่งอย่างยั่งยืน