มหัศจรรย์เงาสะท้อน: ยลโฉม "วัง ๔๐ เสา" (Chehel Sotoun) และสายสัมพันธ์ยุคสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันพฤหัสบดีที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2553 (ช่วงที่ 4)

[เนื้อหาต้นฉบับ]

เราเดินทางมาถึง พระตำหนักรับรองเชเฮล โซทุน (Chehel Sotoun) หรือที่รู้จักกันในนาม "วัง ๔๐ เสา" บริเวณด้านหน้ามีพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์และรูปจำลองสัตว์ดึกดำบรรพ์สร้างสีสันให้เราได้แวะถ่ายรูปก่อนที่ "ฟาม" จะจัดการเรื่องตั๋วให้เราผ่านประตูเข้าไปด้านใน

พระราชวังแห่งนี้เริ่มก่อสร้างในสมัยชาฮ์ อับบาสที่ ๑ เพื่อเป็นที่พักผ่อนส่วนพระองค์ แต่มาเสร็จสมบูรณ์ในสมัย ชาฮ์ อับบาสที่ ๒ เมื่อปี พ.ศ. 2200 (ค.ศ. 1657) ซึ่งตรงกับปีที่ ๒ ในรัชสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช แห่งกรุงศรีอยุธยาพอดี ตัววังโอบล้อมด้วยสวนเขียวชะอุ่มและกลิ่นหอมของดอกกุหลาบระย้า

ไฮไลต์สำคัญอยู่ที่สระน้ำขนาดใหญ่ด้านหน้าพระราชวัง ซึ่งถูกออกแบบมาอย่างชาญฉลาดเพื่อให้สะท้อนเงาของเสาไม้ ๒๐ ต้น จนดูเหมือนมีเสาถึง ๔๐ ต้น เป็นการเปรียบเปรยถึงความใสบริสุทธิ์ของน้ำในสระที่สะท้อนความงามได้เกินกว่าความเป็นจริง ปัจจุบันพระราชวังแห่งนี้ถูกใช้เป็นสถานที่ต้อนรับอาคันตุกะและแขกบ้านแขกเมืองคนสำคัญโดยเฉพาะ

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin ยลโฉม "วัง ๔๐ เสา" (Chehel Sotoun)

• Chehel Sotoun (Forty Columns): คำว่า "Chehel" ในภาษาเปอร์เซียแปลว่า 40 และ "Sotoun" แปลว่า เสา แม้ตัวอาคารจะมีเสาไม้ซีดาร์เพียง 20 ต้น แต่เมื่อรวมกับเงาสะท้อนในสระน้ำ (Reflecting Pool) จึงกลายเป็น 40 ต้น นอกจากนี้เลข 40 ยังเป็นเลขมงคลในวัฒนธรรมเปอร์เซียที่หมายถึง "ความมากมาย"
• The Persian Garden (Bagh): สวนที่ท่านอาจารย์เห็นคือหนึ่งในต้นแบบ สวนสวรรค์เปอร์เซีย ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดย UNESCO โดยเน้นองค์ประกอบของ น้ำ (สระน้ำ) ต้นไม้ (ร่มเงา) และสถาปัตยกรรมที่สอดรับกัน
• Ayutthaya Connection: ข้อสังเกตเรื่องรัชสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ของท่านอาจารย์มีความสำคัญยิ่ง เพราะในยุคนี้เองที่อยุธยาได้ส่งคณะทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับราชวงศ์ซาฟาวิด ณ เมืองอิสฟาฮานแห่งนี้ (ปรากฏในบันทึก "สำเภากษัตริย์สุลัยมาน") สะท้อนถึงยุคสมัยที่ทั้งสองอาณาจักรรุ่งเรืองถึงขีดสุดพร้อมกัน
• Interior Frescoes: ภายในวังแห่งนี้ยังมีจิตรกรรมฝาผนังขนาดใหญ่ที่บอกเล่าเรื่องราวการต้อนรับคณะทูตและฉากการสู้รบ ซึ่งท่านอาจารย์อาจจะได้เห็นความละเอียดอ่อนของช่างเขียนสมัยซาฟาวิดที่ใช้ทองคำและสีจากธรรมชาติประดับตกแต่งอย่างหรูหรา

 อรุณรุ่งที่อิสฟาฮาน (Isfahan): ลัดฟ้าสายการบินดีเลย์ สู่มนต์เสน่ห์ริมน้ำและสะพาน ๓๓ ส่วน

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันพฤหัสบดีที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2553 (ช่วงที่ 1)

[เนื้อหาต้นฉบับ]

การเดินทางจากชีราซสู่ เมืองอิสฟาฮาน (Isfahan) เริ่มต้นด้วยความตื่นเต้นเล็กน้อย เมื่อเที่ยวบิน IR 224 ของสายการบินอิหร่านแอร์เกิดดีเลย์ จนกว่าเราจะเดินทางถึงและเข้าเช็กอินที่โรงแรม KOWSAR ก็ล่วงเลยเข้าสู่วันใหม่ในเวลาตี ๒ เศษ แม้ไกด์สาวทั้งสองจะอนุญาตให้ใช้สูตรพักผ่อนแบบ ๖-๗-๘ เพื่อให้ตื่นสายได้บ้าง แต่ด้วยความเคยชินของนักเดินทาง ผมและพี่ใหญ่ยังคงตื่นตามปกติเพื่อลงมาซึมซับบรรยากาศยามเช้า

เราใช้เวลาที่เหลือเฟือเดินข้ามถนนไปฝั่งตรงข้ามโรงแรม ซึ่งเป็นสวนสาธารณะทอดยาวริมแม่น้ำ จากจุดนั้นมองเห็น สะพานซิโอเซโปล (Si-o-se-pol) หรือสะพาน ๓๓ ส่วน ตั้งตระหง่านอยู่ไม่ไกล แม้จะไม่ได้เดินไปจนถึงตัวสะพานในเช้านี้ แต่สัมผัสแรกของอุณหภูมิที่หนาวเย็นจนต้องสวมเสื้อกันหนาวทับอีกชั้น ก็บอกให้รู้ว่าเราได้มาถึงนครที่ได้รับสมญาว่า "ครึ่งหนึ่งของโลก" อย่างเป็นทางการแล้ว

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin มนต์เสน่ห์ริมน้ำและสะพาน ๓๓ ส่วน อิสฟาฮาน (Isfahan)

• Isfahan (อิสฟาฮาน): อดีตเมืองหลวงที่รุ่งเรืองที่สุดในสมัยราชวงศ์ซาฟาวิด (Safavid Dynasty) มีคำกล่าวในภาษาเปอร์เซียว่า "Esfahan nesf-e-jahan" ซึ่งแปลว่า "อิสฟาฮานคือครึ่งหนึ่งของโลก" เพื่อยกย่องความงามของสถาปัตยกรรมที่นี่
• Si-o-se-pol (สะพาน ๓๓ ส่วน): เป็นสะพานหินโค้งที่สร้างข้ามแม่น้ำซายันเดอรูด (Zayandehrud) มีซุ้มโค้งทั้งหมด ๓๓ ช่อง ถือเป็นสถาปัตยกรรมทางชลประทานและจุดพักผ่อนหย่อนใจที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของเมือง
• Kowsar International Hotel: เป็นโรงแรมที่มีชื่อเสียงและตั้งอยู่ในทำเลทางยุทธศาสตร์การท่องเที่ยวของอิสฟาฮาน เนื่องจากอยู่ติดกับแม่น้ำและสามารถเดินไปยังสะพานประวัติศาสตร์ได้ง่าย ตามที่ท่านอาจารย์สังเกตเห็น
• Climate of Isfahan: เนื่องจากตั้งอยู่บนที่ราบสูงอิสฟาฮานจึงมีอากาศหนาวเย็นกว่าเมืองทางใต้อย่างชีราซ โดยเฉพาะในเดือนธันวาคมที่อุณหภูมิอาจลดต่ำลงใกล้จุดเยือกแข็งในยามเช้า

 รอยต่อสถาปัตยกรรมอารยัน: หัวเสาบัวคว่ำบัวหงาย ณ เปอร์เซโปลิส และสายสัมพันธ์สู่ศิลปะอินเดีย

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันพุธที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2553 (ช่วงที่ 4)

[เนื้อหาต้นฉบับ]

ภายในซุ้มประตูชัย (Gate of All Nations) ผมสังเกตเห็นเสาใหญ่สี่ต้น ซึ่งสองต้นยังคงตั้งตระหง่านอยู่ตามสภาพเดิมโดยไม่ได้มีการบูรณะใหม่ ความน่าสนใจอยู่ที่การออกแบบ หัวเสา (Column Capital) ที่ทำเป็นรูปบัวกลีบนอกห้อยลงคล้ายบัวคว่ำ ในขณะที่ส่วนเกสรและไส้บัวชูขึ้นเป็นบัวหงายเพื่อรองรับรูปสัตว์ที่ทำหน้าที่รองรับคานไม้ของหัวเสาอีกชั้นหนึ่ง

ลักษณะหัวเสาเช่นนี้ทำให้เกิดคำถามเชิงวิชาการที่น่าพิจารณาว่า "ใครให้อิทธิพลแก่กัน?" ระหว่างศิลปะในรัชสมัย พระเจ้าอโศกมหาราช แห่งอินเดีย กับ พระเจ้าไซรัสมหาราช แห่งเปอร์เซีย หากพิจารณาจากการเคลื่อนย้ายของกลุ่มชนเผ่า อารยัน (Aryan) ที่แผ่อิทธิพลเข้าสู่ลุ่มน้ำสินธุ มีความเป็นไปได้สูงว่าชาวเปอร์เซียอาจนำรูปแบบสถาปัตยกรรมนี้เข้าไปผสมผสานในศิลปะอินเดียจนกลายเป็นต้นแบบหัวเสาบัวในเวลาต่อมา

นอกจากนี้ รูปหัวเสาที่ใช้รองรับคานหลังคายังมีหลายลักษณะ เช่น รูปสัตว์ในจินตนาการ (หัวเป็นนก ตัวเป็นม้า ขาเป็นสิงห์) หรือรูปม้าสองด้าน โดยสัตว์เหล่านี้จะหันหัวออกด้านข้างและใช้ช่องว่างตรงกลางเป็นจุดวางคานไม้อย่างชาญฉลาด

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin รอยต่อสถาปัตยกรรมอารยัน สู่ศิลปะอินเดีย

• Achaemenid Column (เสาสถาปัตยกรรมอคีเมนิด): เสาที่เปอร์เซโปลิสถือเป็นจุดสูงสุดของงานช่างยุคนั้น โดยเสาหนึ่งต้นประกอบด้วยฐาน (Base) ลำเสาที่มีร่องหยัก (Fluted shaft) และส่วนหัวเสา (Capital) ที่ซ้อนกันหลายชั้น
• Persian-Indian Connection: นักประวัติศาสตร์ศิลปะส่วนใหญ่เห็นพ้องกับข้อสันนิษฐานของท่านอาจารย์ว่า หัวเสารูปสัตว์และฐานบัวในศิลปะราชวงศ์เมารยะของพระเจ้าอโศก (เช่น เสาอโศก) ได้รับอิทธิพลโดยตรงจากงานช่างเปอร์เซีย ผ่านการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมของชาวอารยันและการล่มสลายของจักรวรรดิอคีเมนิดที่ทำให้ช่างฝีมือแพร่กระจายเข้าสู่ชมพูทวีป
• Double-Headed Animal Protomes: สัตว์ที่ท่านอาจารย์เห็นบนหัวเสา (ม้า, วัว, หรือกริฟฟิน) เรียกว่า "Protomes" ทำหน้าที่เป็นง่ามรองรับคานหลังคาไม้ซีดาร์ (Cedar) ขนาดมหึมา ซึ่งช่วยให้ห้องโถงมีพื้นที่กว้างขวางโดยไม่ต้องมีผนังกั้น
• The Aryan Migration Theory: การเชื่อมโยงเรื่องชาติพันธุ์อารยันช่วยอธิบายการไหลเวียนของเทคโนโลยีโลหะกรรมและสถาปัตยกรรมหินระหว่างอิหร่านและอินเดียเหนือได้อย่างชัดเจน

 สัตว์หิมพานต์แห่งเปอร์เซีย: ถอดรหัส "ลามัสซู" (Lamassu) ผู้พิทักษ์ประตูแห่งประชาชาติ

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันพุธที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2553 (ช่วงที่ 3)

[เนื้อหาต้นฉบับ]

เราเดินผ่านช่อง ประตูชัย (Propylon) หรือที่รู้จักกันในนาม ประตูแห่งนานาชาติ (Gate of All Nations) จุดเด่นที่สุดคือปฏิมากรรมสัตว์ประหลาดสองตนที่ยืนเฝ้าทางเข้า ด้านหนึ่งอาจชำรุดจนเห็นส่วนหัวไม่ชัดเจน แต่อีกด้านหนึ่งยังคงความสมบูรณ์อย่างน่าอัศจรรย์

สัตว์ประหลาดเหล่านี้มีลักษณะผสมผสานของสิ่งมีชีวิตหลายชนิด: หัวเป็นคน มีเคราและสวมหมวกทรงกระบอก (สัญลักษณ์ของปัญญาและกษัตริย์) ตัวเป็นม้า มีปีกและขนเหมือน นกอินทรี (อำนาจเหนือท้องฟ้า) ขาเป็นม้า (ความเร็วและแข็งแรง) และ หางเป็นสิงโต (เจ้าป่าผู้ทรงอำนาจ) การรวมเอาความยิ่งใหญ่ของมนุษย์และสัตว์เหล่านี้เข้าด้วยกัน สะท้อนถึงอำนาจอันสูงสุดที่คอยปกปักรักษาอาณาจักร

ศิลปะการสร้างสัตว์ผสมเช่นนี้เป็นที่นิยมอย่างมากในดินแดนแถบนี้ โดยเฉพาะในอาณาจักรยุค เมโสโปเตเมีย (Mesopotamia) ซึ่งถือเป็นอารยธรรมที่เก่าแก่และรุ่งเรืองมาก่อนอารยธรรมอียิปต์ราว ๑,๕๐๐ – ๒,๐๐๐ ปี

วันพุธที่ 8 ธันวาคม พ.ศ.2553

(3) ประตูชัย หรือ Propylon 

เราเดินผ่านช่องประตูชัย(B) หรือ Propylon ที่แกะสลักรูปสัตว์ประหลาด สองตนทางด้านขาเข้า คงชำรุด เมื่อนำขึ้นประกอบแล้ว ส่วนที่เป็นหัวดูไม่ชัดเจน  

ในขณะที่อีกด้านหนึ่งค่อนข้างสมบูรณ์ คือ หัวเป็นคนมีเคราสวมหมวกทรงกระบอกหรือโพกผ้า

ตัวเป็นม้า มีปีกและขนเป็นนก ขาเป็นม้า มีหางเป็นสิงโต  ยืนอยู่สองข้างทางเข้า ลักษณะของสัตว์ประหลาดดังกล่าว จึงมีส่วนของสัตว์หลายชนิด  

ยกเว้นไปจากคนที่มีอำนาจสูงสุดเหมือนพระราชาแล้ว ยังนำเอาสัตว์ที่มีความสำคัญและยิ่งใหญ่มาผสมกัน คือ มีอำนาจเป็นเจ้าป่าเหมือนสิงโต วิ่งเร็วและแข็งแรงเหมือนม้า ดุร้ายและมีอำนาจบนท้องฟ้าเหมือนพญาอินทรีย์   สัตว์ประหลาดเหล่านี้ เป็นที่นิยมทำกันในดินแดนแถบนี้ โดยเฉพาะอาณาจักรยุคเมโสโปเตเมีย ซึ่งมีอายุเก่ากว่า อารยธรรมอียิปต์ ประมาณ๑๕๐๐ – ๒๐๐๐ ปี

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin สัตว์หิมพานต์แห่งเปอร์เซีย

• Lamassu (ลามัสซู): คือชื่อเรียกสัตว์เทพปักษินตามความเชื่อของชาวอัสซีเรียและเปอร์เซียโบราณ ทำหน้าที่เป็นผู้ปกปักรักษา (Protective Deity) มักวางไว้ตามประตูทางเข้าพระราชวังเพื่อขจัดสิ่งชั่วร้าย
• Gate of All Nations: สร้างขึ้นในรัชสมัยของ พระเจ้าเซอร์ซีสที่ 1 (Xerxes I) พระราชโอรสของพระเจ้าดาริอัส ประตูนี้เป็นจุดที่ทูตานุทูตจากทั่วทุกสารทิศต้องเดินผ่านก่อนเข้าเฝ้ากษัตริย์ 
• Mesopotamian Influence: ท่านอาจารย์ตั้งข้อสังเกตได้แม่นยำมากครับ เพราะงานศิลปะที่เปอร์เซโปลิสได้รับอิทธิพลโดยตรงจากอารยธรรมเอลาม ไมลาม และอัสซีเรีย (Assyria) ซึ่งเป็นอารยธรรมต้นน้ำในแถบลุ่มแม่น้ำไทกรีส-ยูเฟรทีส
• Symbolism of Five Legs: จุดที่น่าสนใจอีกอย่างของลามัสซู (หากมองจากด้านข้าง) คือมักจะมี 5 ขา เพื่อให้ดูเหมือนว่ามันกำลัง "ยืน" เมื่อมองจากด้านหน้า และกำลัง "เดิน" เมื่อมองจากด้านข้าง เป็นเทคนิคการสื่อสารการเคลื่อนที่ในงานสลักหินโบราณ

 วิเคราะห์รอยศิลาที่เปอร์เซโปลิส (Persepolis): จากเทคนิคยึดโลหะสู่โศกนาฏกรรมแห่งเปลวเพลิงของอเล็กซานเดอร์

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันพุธที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2553 (ช่วงที่ 2)

[เนื้อหาต้นฉบับ]

เปอร์เซโปลิส (Persepolis) คือมหานครที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของจักรวรรดิเปอร์เซีย เริ่มสร้างโดยกษัตริย์ดาริอัสมหาราช เมื่อประมาณ 500 ปีก่อนคริสตกาล และมีการต่อเติมเรื่อยมานานถึง 150 ปี จนถึงรัชสมัยของดาริอัสที่ 3 ตัวนครตั้งอยู่บนฐานหินขนาดใหญ่ที่ขุดและถมยกระดับให้สูงขึ้นจากพื้นดินธรรมชาติ มีบันไดทางขึ้นที่ลาดชันน้อยเพื่อให้เดินขึ้นได้สะดวก ซึ่งปัจจุบันรัฐบาลอิหร่านได้นำไม้มาปูทับขั้นบันไดจริงเพื่อป้องกันการสึกหรอ

จากการพิจารณาเทคนิคการก่อสร้างด้านบน ผมพบร่องรอยการขุดหินเป็นร่องเพื่อใส่โลหะยึดแนวหินแต่ละก้อน (Clamp) ซึ่งเป็นเทคนิคที่ คล้ายคลึงกับปราสาทขอม ในบ้านเรา แต่สิ่งที่น่าแปลกคือที่นี่ไม่มีรอยเจาะรูสำหรับสอดเชือกเพื่อเคลื่อนย้ายหินเหมือนงานช่างขอม เมื่อสอบถามนักโบราณคดีท้องถิ่น ได้ความว่าเป็นการใช้วิธีขัดผิวหินให้เรียบสนิทก่อนนำมาวางต่อกัน ซึ่งเป็นกรรมวิธีดั้งเดิมที่ประณีตและใช้แรงงานมหาศาล

มหาอาณาจักรที่ใช้เวลาสร้างและสะสมสมบัตินานนับศตวรรษแห่งนี้ กลับถูกกองทัพของ อเล็กซานเดอร์มหาราช บุกเข้าทำลายและเผาผลาญจนพินาศในปี 331 ก่อนคริสตกาล ทิ้งไว้เพียงซากปรักหักพังอันยิ่งใหญ่ให้คนรุ่นหลังได้มาวิพากษ์วิจารณ์เชิงประวัติศาสตร์อย่างที่คณะของเรากำลังทำอยู่ในขณะนี้

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin วิเคราะห์รอยศิลาที่เปอร์เซโปลิส (Persepolis)

• Metal Clamps (ตัวยึดโลหะ): ร่องรูป "หูกระต่าย" หรือ "กระดูกสุนัข" ที่ท่านอาจารย์เห็น คือเทคนิคการใช้โลหะตะกั่วหรือเหล็กเทลงในร่องเพื่อยึดหิน (Dovetail Clamps) ซึ่งในเปอร์เซโปลิสมีความประณีตสูงมากและไม่มีการใช้ปูนยาแนว (Dry masonry)
• The Terrace (ฐานชานชาลา): พื้นที่ที่ท่านอาจารย์ระบุว่า "ถมที่ให้สูงขึ้น" คือ Platform ขนาดมหึมาพื้นที่กว่า 125,000 ตารางเมตร ซึ่งเป็นการปรับหน้าผาหินธรรมชาติให้เป็นฐานรองรับพระราชวัง
• Apadana Staircase: บันไดที่ท่านอาจารย์สังเกตว่า "ไม่ก้าวยกสูงมาก" ถูกออกแบบมาเพื่อให้เหล่าราชทูตและขุนนางในชุดยาวสามารถเดินขึ้นได้อย่างสง่างาม หรือแม้แต่ขี่ม้าขึ้นไปได้ 
• Comparative Archaeology: ข้อสังเกตเรื่อง "ไม่มีรูเจาะยกหิน" เมื่อเทียบกับปราสาทขอม เป็นประเด็นวิชาการที่น่าสนใจ เพราะสะท้อนถึงความแตกต่างในเครื่องทุ่นแรงและการเคลื่อนย้ายหินของสองอารยธรรม