หน้าด่านแห่งผีปันน้ำ: ถอดรหัสภูมิศาสตร์การเมืองและอัตลักษณ์สถาปัตยกรรมเฉพาะถิ่น "เมืองเถิน"

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันศุกร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน - ลำปาง)

ตอน: ๔ ..."เมืองเถิน"

เนื้อหาต้นฉบับ (เรียบเรียงใหม่)

เมืองเถินตั้งอยู่ในบริเวณแอ่งเถิน-แม่พริก ที่ราบแคบ ๆ แนวเหนือใต้  

อยู่ระหว่างทิวเขาดอยขุนตานด้านทิศตะวันตก กับทิวเขาขุนแม่มอกด้านทิศตะวันออก

มีทิวเขาผีปันน้ำกลางกั้นระหว่างกลาง ทำให้มีที่ราบ 2 ส่วน คือ

ที่ราบด้านตะวันตก เป็นที่ตั้งของ ต.แม่ถอด ต.ล้อมแรด ต.เถินบุรี

ต.นาโป่ง ต.แม่ปะ ต.แม่วะ ในเขต อ.เถิน ต.แม่พริก ต.แม่ปุ ต.ผาปัง ต.พระบาทวังตวงในเขต อ.แม่พริก

และที่ราบด้านตะวันออก เป็นที่ตั้งของ ต.แม่มอก และ ต.เวียงมอก ในเขต อ.เถิน  

เนื่องจากที่ราบด้านตะวันตก มีแม่น้ำวังและน้ำแม่พริกไหลผ่าน มีพื้นที่ราบกว้างขวาง

ทำให้เป็นที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของเมืองเถิน และมีการตั้งถิ่นฐานของผู้คนหนาแน่น

มากกว่าที่ราบขนาดเล็กด้านตะวันออก ซึ่งมีน้ำแม่มอกไหลผ่าน  

ดังนั้น เมืองเถิน จึงเป็นเมืองหนึ่ง ที่ทำหน้าที่เป็นเมืองหน้าด่านสำคัญ

ที่ตั้งอยู่ระหว่างอาณาจักรทางตอนเหนือของประเทศไทย เช่น อาณาจักรล้านนา

และอาณาจักรในบริเวณภาคกลางของประเทศไทย เช่น อาณาจักรสุโขทัย และ อาณาจักรอยุธยา

เมืองเถิน เป็นเขตปลายแดนกันชนระหว่างล้านนากับอยุธยา ในยุคสร้างบ้านแปงเมืองเริ่มต้นๆ

เจ้าเมืองเถิน ได้รับการแต่งตั้งโดยตรงจากกษัตริย์ล้านนา เจ้าเมืองยุคนี้ส่วนใหญ่ถูกส่งมาจากเชียงใหม่ โดยตรง

และส่วนใหญ่เป็นเจ้านายเชื้อพระวงศ์ บางครั้งบางช่วงเมืองเถินก็ขึ้นกับเมืองลำปาง

ดังนั้น รูปแบบของสถาปัตยกรรม ที่ปรากฎในเมืองเถิน จึงมีอิทธิพลจาก ทั้ง

เชียงใหม่,ลำปาง,ลำพูน และพม่า ผสมกัน ทำให้เกิดรูปแบบเฉพาะถิ่นขึ้นโดยเฉพาะ

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Thoen-Mae Phrik Basin (แอ่งเถิน-แม่พริก): โครงสร้างทางธรณีสัณฐานวิทยาตามที่ท่านอาจารย์อธิบาย มีลักษณะเป็นแอ่งที่ราบระหว่างภูเขา (Intermontane Basin) ที่มีทิวเขาผีปันน้ำทอดตัวเป็นแกนกลาง การที่ที่ราบฝั่งตะวันตก (ลุ่มน้ำวังและน้ำแม่พริก) มีความกว้างขวางและอุดมสมบูรณ์กว่า จึงเป็นปัจจัยทางธรรมชาติที่กำหนดให้เกิดการตั้งถิ่นฐานและเป็นศูนย์กลางการปกครองของเมืองเถินมาตั้งแต่อดีต
• The Buffer Zone (เมืองหน้าด่านสำคัญ): ภูมิศาสตร์การเมืองที่ตั้งอยู่ระหว่างอาณาจักรทางตอนเหนือ (ล้านนา) และอาณาจักรทางภาคกลาง (สุโขทัยและอยุธยา) ทำให้เมืองเถินทำหน้าที่เป็นเขตปลายแดนกันชนมาตั้งแต่ยุคสร้างบ้านแปงเมืองเริ่มต้น
• Royal Governors from Chiang Mai (เจ้านายเชื้อพระวงศ์): ในยุคเริ่มต้น เจ้าเมืองเถินได้รับการแต่งตั้งโดยตรงจากกษัตริย์ล้านนา ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเจ้านายเชื้อพระวงศ์ที่ถูกส่งมาจากเชียงใหม่โดยตรง และมีบางช่วงบางเวลาที่เมืองเถินเปลี่ยนไปขึ้นกับเมืองลำปางตามสถานการณ์การเมืองในแต่ละยุคสมัย
• Vernacular Architecture (รูปแบบเฉพาะถิ่นเมืองเถิน): จากประวัติศาสตร์การเป็นเมืองหน้าด่านและการส่งเจ้านายปกครองจากศูนย์กลางอำนาจที่หลากหลาย ส่งผลให้สถาปัตยกรรมที่ปรากฏในเมืองเถินมีการหลอมรวมอิทธิพลทางศิลปะจากทั้งเชียงใหม่ ลำปาง ลำพูน และพม่า เข้าด้วยกัน จนเกิดเป็นเอกลักษณ์และรูปแบบสถาปัตยกรรมเฉพาะถิ่นขึ้นในพื้นที่โดยเฉพาะตามที่ท่านอาจารย์ได้วิเคราะห์ไว้