จากสายน้ำสู่เนินสูง: ถอดรหัสคติสถาปัตยกรรมและการย้ายถิ่นสร้าง "วัดดอนไชย (ล้อมแรด)" เมืองเถิน

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันศุกร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน - ลำปาง)

ตอน: ..."วัดดอนไชย"

เนื้อหาต้นฉบับ

09.00 น.วัดแรกที่คณะเราเข้าชม คือ วัดดอนไชย (ล้อมแรด)

ตั้งอยู่ที่ตำบลล้อมแรด อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง

สังกัดเป็นวัดมหานิกาย

ตามประวัติ วัดสร้างเมื่อ ประมาณ พ.ศ.๒๔๗๑ ( ปีที่ ๔ ในรัชกาลที่ ๗ ) จารึกวัดอุมลอง ความตอนหนึ่งโดยสรุป ว่า

มีญาติโยมบ้านดอนไชย

เข้าร่วมด้วยแรงและทรัพย์สร้างโรงอุโบสถวัดอุมลอง

ช่วง ปี พ.ศ.๒๔๗๔ - พ.ศ.๒๔๙๘

เมื่อคณะเราเข้าไปในพระวิหาร

ด้านหลังพระธาตุเจดีย์ ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมแบบภาคกลาง

สร้างด้วยคอนกรีตเสริมเหล็ก

น่าจะสร้างหลัง พ.ศ.๒๕๐๐ ลงมา

ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อ พ.ศ.๒๕๐๔

ดังนั้น วัดดอนไชย (ล้อมแรด)

ที่เจ้าอาวาสเล่าเสริมให้คณะเราฟังต่ออีกว่า

“ เดิมวัดดอนไชย ไม่ได้อยู่ที่บริเวณนี้

แต่อยู่ในที่ต่ำกว่าบริเวณนี้มาก เก่าและชำรุดเสียหาย

จึงย้ายมาสร้างใหม่ ในที่ปัจจุบัน

และได้นำรูปแบบของพระธาตุดอบสุเทพ เชียงใหม่

มาสร้างเป็นเจดีย์ประธานของวัดดังที่เห็นในปัจจุบัน

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Epigraphy & Comparative History (ศิลาจารึกและการศึกษาประวัติศาสตร์เปรียบเทียบ): ข้อสังเกตของท่านอาจารย์ที่นำข้อมูลจาก "จารึกวัดอุมลอง" มาดึงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกับประวัติการสร้างวัดดอนไชย ถือเป็นระเบียบวิธีวิจัยทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญ ยืนยันถึงความร่วมมือของกลุ่มชาติพันธุ์และชุมชนโบราณในลุ่มแม่น้ำวัง (ต.ล้อมแรด) ที่มีปฏิสัมพันธ์ทางสังคมและร่วมกันทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาในฐานะ เครือข่ายชุมชนศรัทธา ในช่วงปลายทศวรรษ 2470 ถึง 2490
• Settlement Relocation (การย้ายถิ่นฐานหนีภัยธรรมชาติ): คำบอกเล่าของเจ้าเจ้าอาวาสที่ว่า “เดิมไม่ได้อยู่ที่บริเวณนี้ แต่อยู่ในที่ต่ำกว่าบริเวณนี้มาก เก่าและชำรุดเสียหาย” สอดคล้องกับชื่อบ้าน "ดอนไชย" ซึ่งคำว่า "ดอน" หมายถึงที่ราบสูงหรือเนินดิน ในทางโบราณคดีจัดเป็นการย้ายชุมชนและศาสนสถานจากที่ลุ่มต่ำซึ่งเสี่ยงต่ออุทกภัย (น้ำท่วมจากแม่น้ำวัง) ขึ้นมาสู่ภูมิประเทศที่เป็นเนินสูงเพื่อความมั่นคง ถาวร และปลอดภัย
• Central Thai Architectural Influence (อิทธิพลสถาปัตยกรรมภาคกลาง): พระวิหารคอนกรีตเสริมเหล็กที่ท่านอาจารย์ระบุว่าเป็นสถาปัตยกรรมแบบภาคกลางและสร้างหลัง พ.ศ. 2500 นั้น สะท้อนถึงยุคแห่ง การบูรณาการสถาปัตยกรรมส่วนภูมิภาค เข้ากับส่วนกลาง ซึ่งสัมพันธ์โดยตรงกับการได้รับพระราชทาน วิสุงคามสีมา (วิสุงคามสีมาหมายถึงเขตแดนที่ได้รับพระราชทานจากพระมหากษัตริย์เพื่อสร้างอุโบสถ) ในปี พ.ศ. 2504 อันเป็นหมุดหมายของการยอมรับสถานภาพทางกฎหมายและศาสนจักรจากส่วนกลาง
• Cultural Appropriation (การจำลองรูปแบบศิลปกรรมร่วมสมัย): การนำรูปแบบของ พระธาตุดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นเจดีย์ทรงระฆังกลมบนฐานย่อมุมไม้สิบสอง หุ้มด้วยทองจังโก มาเป็นต้นแบบเจดีย์ประธานของวัดในปัจจุบัน สะท้อนถึงการส่งผ่านความศรัทธาและคติสัญลักษณ์ (Iconography) จากศูนย์กลางล้านนา (เชียงใหม่) สู่เมืองหน้าด่านทางตอนใต้ (เมืองเถิน) สอดรับกับบันทึกตอนก่อนหน้าที่ท่านอาจารย์วิเคราะห์ไว้ว่า ศิลปะในเมืองเถินเป็นรูปแบบเฉพาะถิ่นที่เกิดจากการผสมผสานอิทธิพลของหลากสายตระกูลช่าง