มหัศจรรย์ผลึกธรณีใต้รอยลาวาโบราณ: เจาะลึกอัตลักษณ์และคติความเชื่อศาสตราวุธทางใจ ณ "ศูนย์เรียนรู้แก้วโป่งข่าม" เมืองเถิน

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันเสาร์ที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน – ลำปาง ๒๓-๒๗ เมษายน ๒๕๖๙)

วันที่ ๓ ตอน ๕: ..."ศูนย์เรียนรู้แก้วโป่งข่าม"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

ออกจากบ้านหอรบ แวะ ซื้อข้าวหลามเตาปูน กินอาหารกลางวันอร่อย ๆ ที่ร้านครัวเจ๊นก  จิบกาแฟในบ้านและบริเวณที่จัดสถานที่แบบญี่ปุ่น และไม่น่าเชื่อว่า จะมาตั้งอยู่แถวนี้ได้ ชื่อ  “บูชิโร่ คาเฟ่” สุขสบายพอสมควรแก่เวลาแล้ว

เดินทางต่อไปศูนย์การเรียนรู้แก้วโป่งข่าม บ้านนาบ้านไร่ แหล่งแก้วโป่งข่ามแหล่งสำคัญที่สุด ใหญ่ที่สุดในประเทศ

อนึ่ง แก้วโป่งข่ามเป็นแร่ควอรตซ์ชนิดหนึ่ง ที่มีแร่ซิลิกาปนอยู่ในปริมาณมาก มีลักษณะทางกายภาพเป็นหินผลึก ที่บางก้อนสามารถมองทะลุเข้าไปภายใน แล้วเห็นเป็นผลึกหรือมีอินทรีย์สารอยู่ภายใน โดยแก้วโป่งข่ามที่พบมีอยู่หลายชื่อ เรียกแบ่งตามสีสันและลวดลายทางธรรมชาติ ที่แตกต่างกันออกไปซึ่งในไทย มีการขุดพบแก้วโป่งข่ามเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๔๒ บริเวณดอยโป่งหลวงอำเภอเถิน จังหวัดลำปาง

ซึ่งจากข้อมูลทางธรณีวิทยาระบุว่า บริเวณดังกล่าวเคยมีร่องรอยของลาวาไหลผ่านชั้นหินบนผิวดิน จนเกิดการเคลือบแร่ธาตุเอาไว้ และกลายมาเป็นแก้วโป่งข่าม

นอกจากความสวยงามที่ดูแปลกตาของแก้วโป่งข่ามแล้ว การนำเอาวัตถุดิบดังกล่าวไปผูกเข้ากับตำนาน ความเชื่อเรื่องแก้วศักดิ์สิทธิ์ของล้านนาโบราณ ทำให้เกิดกระแสความสนใจ และต้องการบริโภคสินค้าดังกล่าวเพิ่มมากขึ้น ซึ่งแก่นหลักทางความเชื่อของล้านนา ได้กล่าวถึงแก้วศักดิ์สิทธิ์ อันมีลักษณะเหมือนกันกับแก้วโป่งข่าม ว่าสามารถป้องกันเหตุอันตรายต่างๆ ตลอดจนภูตผีปีศาจ ให้แก่ผู้ที่ครอบครองได้ อีกทั้งยังสามารถทำให้เกิดโชคลาภ เป็นสิริมงคล ความสุข และความเจริญก้าวหน้าในชีวิต

คณะเราเข้าไปเรียนรู้เรื่องราวของแก้วโป่งข่าม ตลอดจนกรรมวิธีในการทำ การเจียรนัย  และละลายทรัพย์ กันนานมากกว่าการชมโบราณสถาน เพราะ มีสิ่งสนใจ ที่น่าครอบครอง และราคาไม่แพงจนจับต้องไม่ได้ ให้ต้องพินิจพิจารณากันอย่างถี่ถ้วน

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Geological Evolution & Volcanic Activity (วิวัฒนาการทางธรณีวิทยาและกิจกรรมภูเขาไฟโบราณ): บันทึกของท่านอาจารย์ที่ระบุถึง "ร่องรอยของลาวาไหลผ่านชั้นหินบนผิวดิน" ณ ดอยโป่งหลวง อ.เถิน สอดรับกับแผนที่ธรณีวิทยาประเทศไทย แหล่งแก้วโป่งข่ามบ้านนาบ้านไร่ตั้งอยู่บนเขตหินภูเขาไฟโบราณกลุ่มหินลำปาง (Lampang Group) กิจกรรมความร้อนใต้พิภพ (Hydrothermal Activity) ในอดีตได้ดันสารละลาย ซิลิกา (Silica-rich Fluid) เข้าไปตระกรันตามโพรงหินอัคนี เกิดเป็นตกผลึกแร่ในตระกูล ควอรตซ์ (Quartz) หรือหินเขี้ยวหนุมานที่มีสารมลทิน (Inclusions) เป็นแร่ชนิดอื่นซ่อนอยู่ภายใน กลายเป็นลวดลายอัศจรรย์ธรรมชาติ
• Ethno-mineralogy & Nomenclature (อัญมณีศาสตร์ชาติพันธุ์และการจำแนกนาม): การแบ่งลวดลายตามที่ท่านอาจารย์อ้างถึง มีคำศัพท์เฉพาะในท้องถิ่นล้านนาที่ใช้เรียกขาน (Local Typology) เช่น แก้วขนเหล็ก (ควอรตซ์ไหมดำ/Tourminated Quartz), แก้วไหมทอง (Rutilated Quartz), แก้วหมอกมุงเมือง (ผลึกขุ่นขวางภายใน) และ แก้วพิรุณแสนห่า ซึ่งคำศัพท์เหล่านี้แสดงอารยธรรมการให้คุณค่าและการตีความทางวัฒนธรรมต่อวัตถุธรณีวิทยาที่สัมพันธ์กับธรรมชาติรอบตัว
• Sacred Lapidary & Folk Beliefs (ศิลปะการเจียระไนและการจำหลักความเชื่อพื้นบ้าน): ความเชื่อที่นำไปผูกเข้ากับตำนานแก้วศักดิ์สิทธิ์ของล้านนาโบราณ (เช่น ตำนานแก้วปถมัง หรือตำนานพระแก้วมรกตและพระพุทธรูปแก้วสำคัญในภาคเหนือ) มีการสืบทอดเทคโนโลยีงานช่างมาสู่กระบวนการ เจียระไนแบบดั้งเดิม (Lapidary Artisan) การแปรสภาพจากหินก้อนดิบในธรรมชาติ (Rough Stone) ให้กลายเป็นอัญมณีเม็ดมนโค้งมน (Cabochon) เพื่อนำไปเข้าเครื่องทำหัวแหวนหรือเครื่องราง จัดเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เปลี่ยนทุนทางธรณีวิทยาให้กลายเป็นสินค้าวัฒนธรรมที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจและจิตใจ
• Modern Discoveries & Contemporary Economy (การค้นพบยุคใหม่และเศรษฐกิจสร้างสรรค์): แม้ความเชื่อจะมีมาแต่โบราณ แต่จุดเปลี่ยนสำคัญคือการขุดพบอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2542 ซึ่งช่วยยกระดับให้บ้านนาบ้านไร่ กลายเป็น "นิเวศพิพิธภัณฑ์และศูนย์การเรียนรู้สร้างสรรค์" (Creative Learning Center) บันทึกตบท้ายของท่านอาจารย์ที่ว่ากระบวนการเรียนรู้และกรรมวิธีเจียระไนดึงดูดใจจนเกิดการ "ละลายทรัพย์" มากกว่าการชมโบราณสถาน สะท้อนคุณลักษณะอันเด่นชัดของอุตสาหกรรมท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม (Cultural Tourism) ที่ผลิตภัณฑ์สามารถเชื่อมโยงอดีตอันลึกลับเข้ากับความต้องการบริโภคในโลกปัจจุบันได้อย่างจับต้องได้และมีชีวิตชีวา