จากท้ายเวียงสู่ศูนย์กลางอำนาจ: ถอดรหัสประวัติศาสตร์ผังเมือง ผู้นำ และการเปลี่ยนผ่าน ณ "วัดล้อมแรด" เมืองเถิน

ข้อความต้นฉบับโดย: ท่านอาจารย์ ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์

บันทึกเมื่อ: วันศุกร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๙ (ทริป เถิน - ลำปาง)

ตอน: ..."วัดล้อมแรด"

เนื้อหาต้นฉบับ - จัดข้อความให้เป็นระเบียบ

ออกจากวัดเวียง ขึ้นรถเดินทางต่อไปดูวัดล้อมแรด เป็นวัดที่ ๔ เมื่อเวลา 15.50 น.

วัดล้อมแรด  ถนนเถินบุรี บ้านล้อมแรด ตำบลล้อมแรด อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง

เป็นวัดท้ายเวียง ในสมัยที่ ๑ และเป็นที่ตั้งทำการของคุ้มเจ้าเมืองในสมัยที่ ๒  ( ระหว่างปี พ.ศ.๒๔๒๗ - พ.ศ.๒๔๓๓ ) ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ทำให้ความเจริญถูกขยายมาทาง (ทิศใต้แม่น้ำวัง) ด้านท้ายเมืองเถินมากยิ่งขึ้น

วัดล้อมแรดมีประวัติความเป็นมาเหมือนกับทุกวัดในเมืองเถิน ที่มารื้อฟื้นเมืองขึ้นใหม่ ในช่วงต้นของสมัยอยุธยาตอนปลาย (พุทธศตวรรษที่ ๒๑-๒๒ )  แต่มีชุมชนและความเจริญมากขึ้น จนสามารถสร้างเสนาสนะ และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ในสมัยรัชกาลที่ ๕ กรุงรัตนโกสินทร์ ประมาณ ปี พ.ศ.๒๔๒๗ เมื่อผู้ปกครองเมืองเถิน หรือ พระสถลบุรินทร (เจ้าหนานจันทร์คำ) เจ้าเมืองเถิน มาตั้งคุ้มอยู่ที่บ้านล้อมแรด

ภายในวิหาร ประดิษฐาน พระประธานก่ออิฐถือปูนปิดทององค์ใหญ่ ศิลปะแบบล้านนา  แต่อาคารวิหารทั้งหมดเป็นการรื้อวิหารเก่า และสร้างขึ้นใหม่ทั้งหมดเมื่อปี พ.ศ.๒๔๗๓  โดยมีภาพถ่ายเก่าติดไว้ให้ดูเป็นหลักฐาน

ข้อมูลเพิ่มเติมโดย Admin

• Urban Morphology & Territorial Expansion (สัณฐานวิทยาของเมืองและการขยายตอกย้ำพื้นที่ชุมชน): บันทึกของท่านอาจารย์ที่จัดจำแนกวัดล้อมแรดว่าเป็น "วัดท้ายเวียง" ในสมัยที่ 1 (พื้นที่นอกกำแพงเมืองหรือส่วนปลายสุดของผังเมืองโบราณ) ก่อนจะเปลี่ยนผ่านมาเป็น "ที่ตั้งยุทธศาสตร์คุ้มเจ้าเมือง" ในสมัยที่ 2 ถือเป็นหลักฐานสำคัญในทางมานุษยวิทยาเมือง (Urban Anthropology) สื่อให้เห็นทิศทางการขยายตัวของชุมชนจากแกนกลางเวียงเดิม ข้ามฝั่งหรือขยายลงมาทางทิศใต้ของแม่น้ำวังอันเนื่องมาจากความเติบโตทางเศรษฐกิจและการเมืองในยุคจารีตตอนปลาย
• The Monarchy & Administrative Mondernization (การปฏิรูปการปกครองและระบบราชการสมัยใหม่): ช่วงปี พ.ศ. 2427 - 2433 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เป็นยุคของการเริ่มต้นวางรากฐานการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล การที่ พระสถนบุรินทร (เจ้าหนานจันทร์คำ) เจ้าเมืองเถิน ย้ายคุ้มมาตั้งที่บ้านล้อมแรด ย่อมสัมพันธ์โดยตรงกับการรับรองสิทธิความเป็นเมืองและการได้รับพระราชทาน วิสุงคามสีมา (เขตแดนสิทธิ์ของสงฆ์ที่แยกออกจากสิทธิ์ของโลก) ในปี พ.ศ. 2427 ซึ่งถือเป็นสัญลักษณ์ของการสถาปนาความมั่นคงและอำนาจการปกครองร่วมกันระหว่างศาสนจักรและอาณาจักรจากส่วนกลาง
• The Period of City Revival (ยุคฟื้นฟูบ้านแปงเมือง): ประวัติศาสตร์ร่วมของวัดล้อมแรดที่สอดคล้องกับภาพรวมของเมืองเถินคือการรื้อฟื้นเมืองขึ้นใหม่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21-22 (ซึ่งร่วมสมัยกับช่วงรอยต่อของยุคอยุธยาตอนปลายในภาคกลาง) อันเป็นผลมาจากการอพยพโยกย้ายและจัดตั้งกองกำลังผู้คนเพื่อฟื้นฟูเมืองหน้าด่านหลังจากผ่านพ้นภาวะสงครามร้าง
• Local Crafts and Photographic Archiving (งานพุทธศิลป์พื้นถิ่นและการอนุรักษ์ด้วยภาพถ่ายดั้งเดิม): พระประธานองค์ใหญ่ที่เป็นงาน ก่ออิฐถือปูนปิดทองศิลปะล้านนา จัดเป็นพระประธานดั้งเดิมที่สะท้อนศรัทธาและความสามารถของช่างหลวงท้องถิ่น แม้ว่าตัวอาคารวิหารไม้ดั้งเดิมจะถูกรื้อถอนและ สร้างขึ้นใหม่ทดแทน (Reconstruction) ทั้งหมดในปี พ.ศ. 2473 (ตรงกับช่วงปลายรัชกาลที่ 7) ทว่าการคงอยู่ของ ภาพถ่ายเก่า (Historical Photography) ที่ติดแสดงไว้ภายในวัด จัดเป็นหลักฐานสำคัญในทางประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมที่ช่วยให้คนรุ่นหลังสามารถใช้กระบวนการเปรียบเทียบรูปทรง (Comparative Morphology) เพื่อศึกษาทรวดทรงวิหารล้านนาเดิมของเมืองเถินในอดีตได้เป็นอย่างดี